Phản ứng trong 24 giờ đầu khi bị lừa đảo qua deepfake giọng nói, hình ảnh

Nhận diện đúng bản chất pháp lý của hành vi deepfake lừa đảo

Deepfake giọng nói, hình ảnh, video được dùng để tạo niềm tin giả, từ đó khiến nạn nhân chuyển tiền, cung cấp mã xác thực, hoặc tiết lộ thông tin mật. Về bản chất, khi thủ đoạn gian dối được sử dụng nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi này điển hình cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Nếu dữ liệu cá nhân bị khai thác trái phép để phục vụ việc giả mạo, hành vi còn liên quan đến quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, có hiệu lực từ 01/01/2026.

Cùng với đó, pháp luật hiện hành đặt ra các giới hạn rất chặt đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo để giả mạo hình ảnh, âm thanh, video của người khác. Những quy định này tạo nền tảng pháp lý cho việc xử lý cả hành vi tạo lập lẫn phát tán nội dung giả mạo nhằm lừa đảo, bôi nhọ hoặc xâm hại trật tự an toàn xã hội.

24 giờ đầu: ưu tiên ngăn chặn thất thoát tài sản

Việc đầu tiên là dừng mọi tương tác với đối tượng nghi vấn và ngăn toàn bộ giao dịch liên quan. Nếu đã chuyển tiền, cần lập tức gọi đến ngân hàng hoặc tổ chức trung gian thanh toán để yêu cầu tra soát, phong tỏa hoặc tạm ngừng xử lý giao dịch theo cơ chế nội bộ khẩn cấp. Trong thực tiễn, tốc độ là yếu tố quyết định vì tiền điện tử, tài khoản trung gian hoặc hệ thống chuyển khoản liên ngân hàng có thể bị tẩu tán rất nhanh.

Đồng thời, cần thông báo cho người có tên, hình ảnh hoặc giọng nói bị giả mạo để xác minh chéo. Nếu deepfake mạo danh người thân, đồng nghiệp hoặc lãnh đạo, việc liên hệ trực tiếp bằng kênh đã được xác thực giúp cắt đứt kịch bản thao túng tâm lý và ngăn tiếp tục bị dẫn dụ.

Niêm phong chứng cứ số ngay khi phát hiện

Trong 24 giờ đầu, bảo toàn chứng cứ phải được thực hiện song song với việc chặn thiệt hại. Cần lưu lại toàn bộ tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, video, file âm thanh, số tài khoản nhận tiền, thời điểm giao dịch, tên hiển thị, đường dẫn liên hệ và ảnh chụp màn hình có hiển thị thời gian. Không nên xóa tin nhắn, thay đổi thiết bị, chỉnh sửa file, hoặc đăng tải cảm tính lên mạng xã hội trước khi đã sao lưu.

Nếu có điều kiện, nên xuất dữ liệu gốc từ ứng dụng nhắn tin, email hoặc nhật ký cuộc gọi để giữ dấu vết định danh và siêu dữ liệu. Việc này hỗ trợ cơ quan điều tra đối chiếu thiết bị, tài khoản, địa chỉ IP, đường đi của tiền và hành vi tổ chức đường dây.

Trình báo cơ quan có thẩm quyền càng sớm càng tốt

Nạn nhân cần nộp đơn tố giác tội phạm ngay cho cơ quan công an nơi cư trú hoặc nơi xảy ra giao dịch, kèm theo toàn bộ chứng cứ đã thu thập. Khi hành vi có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, việc tố giác căn cứ vào Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và khung trách nhiệm hình sự tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Nếu nội dung deepfake được phát tán qua môi trường mạng, cơ quan có thẩm quyền còn có căn cứ áp dụng các biện pháp ngăn chặn, thu thập dữ liệu và xử lý theo pháp luật về an ninh mạng, dữ liệu cá nhân và viễn thông.

Đơn tố giác cần ghi rõ diễn biến theo trình tự thời gian, cách thức đối tượng tiếp cận, dấu hiệu giả mạo, số tiền thiệt hại, yêu cầu xác minh tài khoản nhận tiền và yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp để bảo toàn dữ liệu. Nội dung trình bày càng cụ thể thì khả năng truy vết càng cao.

Thông báo cho nền tảng số và các bên trung gian

Nếu deepfake xuất hiện trên mạng xã hội, nền tảng video, ứng dụng nhắn tin hoặc email, cần lập tức báo cáo nội dung vi phạm để yêu cầu gỡ bỏ hoặc hạn chế lan truyền. Đây là bước cần thực hiện trong cùng ngày vì tốc độ chia sẻ có thể làm gia tăng thiệt hại danh dự, nhân thân và mở rộng số nạn nhân tiếp theo. Trường hợp nội dung giả mạo liên quan đến doanh nghiệp, nên thông báo thêm cho bộ phận pháp chế, an ninh thông tin và đối tác thanh toán.

Nếu có số điện thoại, tài khoản ngân hàng, ví điện tử hoặc tài khoản mạng xã hội được sử dụng trong hành vi lừa đảo, phải cung cấp ngay cho bên trung gian để họ phối hợp rà soát, đóng băng hoặc đánh dấu rủi ro theo quy trình nội bộ và yêu cầu từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Cơ sở pháp lý cần viện dẫn khi làm việc với cơ quan chức năng

Trong hồ sơ tố giác, nên viện dẫn rõ Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, vì đây là căn cứ trung tâm khi thủ đoạn deepfake được dùng để chiếm đoạt tiền hoặc tài sản. Nếu đối tượng thu thập, sử dụng hoặc công khai dữ liệu cá nhân trái pháp luật, cần dẫn chiếu thêm Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đang có hiệu lực từ 01/01/2026. Khi nội dung giả mạo được tạo hoặc phát tán trên môi trường mạng, có thể đồng thời viện dẫn các quy định hiện hành về an ninh mạng và xử phạt vi phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông, giao dịch điện tử tùy tính chất hành vi.

Trong tình huống tài khoản bị chiếm đoạt hoặc thanh toán điện tử đã hoàn tất, cần yêu cầu cơ quan điều tra và tổ chức cung ứng dịch vụ phối hợp truy vết dòng tiền. Hành vi che giấu, hợp thức hóa hoặc phân tán tài sản do phạm tội mà có sẽ làm tăng mức độ nguy hiểm và mở rộng phạm vi xử lý.

Những việc không nên làm trong 24 giờ đầu

Không tự thương lượng riêng với đối tượng sau khi đã phát hiện lừa đảo, vì việc này thường chỉ làm tăng nguy cơ tẩu tán tài sản và xóa dấu vết. Không tự công bố danh tính, số tài khoản, địa chỉ hoặc dữ liệu riêng tư của người bị giả mạo khi chưa đánh giá đầy đủ rủi ro pháp lý. Không gắn kết luận cảm tính về thủ phạm nếu chưa có xác minh, bởi việc suy diễn sai có thể làm sai lệch chứng cứ và ảnh hưởng quá trình điều tra.

Cũng không nên trì hoãn việc trình báo với lý do chờ xác minh nội bộ. Với tội phạm deepfake, chậm một giờ cũng có thể khiến dòng tiền bị chia nhỏ qua nhiều tài khoản trung gian, làm giảm đáng kể khả năng thu hồi.

Kết luận thực hành cho nạn nhân

Trong 24 giờ đầu, trình tự đúng là: dừng giao dịch, giữ chứng cứ, báo ngân hàng, trình báo công an, thông báo nền tảng và xác minh chéo với người bị mạo danh. Mỗi bước đều phục vụ một mục tiêu riêng: ngăn thất thoát, bảo toàn dữ liệu, kích hoạt điều tra và chặn lan truyền. Khi được thực hiện đồng thời, các biện pháp này tạo ra cơ hội thực tế cao hơn để thu hồi tài sản và xử lý hình sự đối tượng.

Deepfake không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là rủi ro pháp lý trực tiếp đối với tài sản, danh dự và dữ liệu cá nhân. Phản ứng nhanh, đúng căn cứ và đúng trình tự là yếu tố quyết định trong giai đoạn đầu tiên của vụ việc.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025.
• Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân đang có hiệu lực từ 01/01/2026.
• Quy định hiện hành về an ninh mạng và xử phạt vi phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông, giao dịch điện tử.
• Văn bản hướng dẫn xử lý nội dung giả mạo, lừa đảo trên môi trường mạng của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.