Giá trị pháp lý của lời khai không có luật sư chứng kiến

Lời khai không có luật sư chứng kiến: không mặc nhiên vô giá trị

Trong tố tụng hình sự, lời khai không có luật sư chứng kiến không đồng nghĩa với việc tự động vô hiệu. Pháp luật hiện hành không đặt ra nguyên tắc rằng mọi lời khai chỉ có giá trị khi được thực hiện trước mặt luật sư. Giá trị pháp lý của lời khai được xem xét theo quy định về chứng cứ, về trình tự thu thập và về quyền bào chữa của người bị buộc tội.

Cần phân biệt giữa “có luật sư chứng kiến” và “có người bào chữa tham gia theo quyền bào chữa”. Trong nhiều trường hợp, lời khai vẫn được ghi nhận hợp pháp dù người bào chữa vắng mặt, miễn là việc lấy lời khai tuân thủ đúng thủ tục tố tụng. Tuy nhiên, nếu pháp luật bắt buộc phải có người bào chữa hoặc người đại diện tham gia mà cơ quan tiến hành tố tụng không bảo đảm, tính hợp pháp của biên bản và giá trị chứng minh sẽ bị ảnh hưởng.

Cơ sở pháp lý về quyền bào chữa và việc có mặt của luật sư

Quyền bào chữa được ghi nhận tại khoản 4 Điều 31 Hiến pháp 2013 và được bảo đảm tại khoản 7 Điều 103 Hiến pháp 2013. Trên nền tảng đó, Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xác định người bào chữa tham gia để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.

Đối với một số hoạt động điều tra nhất định, pháp luật yêu cầu sự có mặt của người bào chữa hoặc người đại diện. Theo khoản 2 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc lấy lời khai người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ và hỏi cung bị can phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện của họ. Đây là quy định có tính bảo đảm rất mạnh đối với quyền phòng vệ của người bị buộc tội.

Bên cạnh đó, Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định lời khai là một trong các nguồn chứng cứ, nhưng giá trị của chứng cứ chỉ được thừa nhận khi thu thập đúng trình tự, thủ tục luật định. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “có luật sư hay không”, mà còn là “việc lấy lời khai có đúng luật hay không”.

Khi nào lời khai vẫn có giá trị pháp lý

Lời khai vẫn có giá trị khi được thu thập đúng thẩm quyền, đúng trình tự và nội dung khai được đối chiếu với các tài liệu, chứng cứ khác của vụ án. Pháp luật tố tụng hình sự không cho phép lấy lời khai đơn lẻ làm căn cứ duy nhất để kết tội. Điều 98 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 khẳng định lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ được coi là chứng cứ nếu phù hợp với chứng cứ khác của vụ án, đồng thời không được dùng lời nhận tội làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Do đó, nếu một người đã khai báo trước cơ quan tiến hành tố tụng nhưng không có luật sư ngồi chứng kiến, lời khai đó vẫn có thể được sử dụng trong hồ sơ vụ án. Điều kiện là biên bản phải được lập hợp lệ, người khai có năng lực nhận thức và tự nguyện, không bị ép buộc, mớm cung, nhục hình hoặc dùng thủ đoạn trái pháp luật. Mọi dấu hiệu vi phạm trình tự đều có thể làm suy giảm hoặc triệt tiêu giá trị chứng minh của lời khai.

Khi nào lời khai bị hạn chế giá trị hoặc không được dùng

Lời khai sẽ mất giá trị chứng minh hoặc bị loại trừ nếu được thu thập trái pháp luật, đặc biệt trong trường hợp bức cung, nhục hình, mớm cung hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Theo khoản 1 Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, chứng cứ phải được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định. Vi phạm trực tiếp điều kiện này làm cho chứng cứ không bảo đảm tính hợp pháp.

Riêng với những trường hợp mà luật bắt buộc phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện, việc lấy lời khai không bảo đảm điều kiện đó sẽ là điểm yếu lớn về tố tụng. Khi đó, biên bản lời khai có thể bị tranh chấp, bị đánh giá là không đáng tin cậy hoặc không đủ giá trị để làm căn cứ buộc tội. Trong thực tiễn xét xử, giá trị của lời khai luôn phải được đặt trong tổng thể chứng cứ chứ không được tách rời hồ sơ vụ án.

Vai trò thực tế của luật sư trong hoạt động lấy lời khai

Luật sư không chỉ “chứng kiến” lời khai mà còn góp phần kiểm soát tính hợp pháp của quá trình hỏi cung, lấy lời khai. Sự có mặt của người bào chữa giúp hạn chế nguy cơ ép cung, bảo đảm người bị buộc tội hiểu quyền im lặng tương đối, quyền không tự buộc tội mình và quyền yêu cầu ghi nhận chính xác nội dung trả lời. Đây là cơ chế bảo vệ trực tiếp cho nguyên tắc tranh tụng và suy đoán vô tội.

Khi luật sư tham gia, việc đọc lại biên bản, yêu cầu sửa sai sót, ghi ý kiến bổ sung và xác nhận nội dung làm cho lời khai có độ tin cậy cao hơn. Ngược lại, nếu không có luật sư, người khai vẫn phải được giải thích quyền và nghĩa vụ tố tụng đầy đủ, đồng thời được bảo đảm tính tự nguyện. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh rằng trình tự lấy lời khai được thực hiện đúng luật.

Kết luận pháp lý

Lời khai không có luật sư chứng kiến vẫn có thể có giá trị pháp lý, nhưng giá trị đó không đương nhiên và không tuyệt đối. Trong tố tụng hình sự, điều quyết định là tính hợp pháp của cách thu thập, sự tự nguyện của người khai và sự phù hợp của lời khai với các chứng cứ khác. Nếu pháp luật bắt buộc phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện mà cơ quan tố tụng không bảo đảm, lời khai sẽ bị đặt dưới sự nghi ngờ nghiêm ngặt về giá trị chứng minh.

Vì vậy, khi đánh giá một lời khai, phải xem đồng thời ba yếu tố: đúng thủ tục, đúng chủ thể và phù hợp với chứng cứ khác. Chỉ khi đáp ứng cả ba điều kiện này, lời khai mới có thể được sử dụng một cách an toàn trong việc xác định sự thật vụ án.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017.
• Luật sư Việt Nam, chuyên mục về Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Thông tin nghiên cứu, trao đổi của Bộ Tư pháp và Viện kiểm sát nhân dân tối cao về quyền bào chữa và người chứng kiến trong tố tụng hình sự.