Lãi suất cho vay: xác định, điều chỉnh và giới hạn pháp lý

Khái quát về lãi suất cho vay trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Lãi suất cho vay là khoản lợi tức mà bên vay phải trả cho bên cho vay khi sử dụng khoản tiền vay trong một thời hạn nhất định. Trong pháp luật Việt Nam, chế định này được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự 2015 đối với hợp đồng vay tài sản nói chung và bởi Luật Các tổ chức tín dụng 2024 đối với hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng. Sự phân tách này có ý nghĩa quyết định trong việc xác định căn cứ pháp lý áp dụng, vì không phải mọi quan hệ vay đều chịu cùng một giới hạn lãi suất.

Về mặt kỹ thuật lập pháp, pháp luật ghi nhận quyền tự do thỏa thuận của các bên nhưng đặt ra các ngưỡng kiểm soát để bảo vệ trật tự công, sự an toàn của giao dịch và lợi ích của bên yếu thế. Do đó, việc xác định đúng loại quan hệ vay là điều kiện tiên quyết để áp dụng đúng quy phạm điều chỉnh. Đây cũng là điểm thường phát sinh tranh chấp trong thực tiễn xét xử và giải quyết hợp đồng vay tiền.

Căn cứ xác định lãi suất cho vay

1. Xác định theo thỏa thuận của các bên

Theo điểm a khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Quyền thỏa thuận này phản ánh nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận trong giao dịch dân sự. Tuy nhiên, sự tự do đó không tuyệt đối mà bị giới hạn bởi mức trần do pháp luật quy định.

Cũng theo điểm a khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, trường hợp có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Nếu các bên thỏa thuận vượt mức này, phần vượt quá không có hiệu lực. Quy định này vừa bảo đảm khả năng định đoạt của các bên, vừa ngăn ngừa việc lạm dụng nhu cầu vốn để áp đặt mức lãi quá cao.

2. Xác định khi hợp đồng có thỏa thuận trả lãi nhưng không ghi rõ mức lãi suất

Theo điểm b khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, nếu các bên có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp về lãi suất thì lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều này tại thời điểm trả nợ. Cách xác định này giúp lấp khoảng trống do hợp đồng soạn thảo không đầy đủ, đồng thời tạo cơ sở khách quan cho Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

Trong thực tiễn, quy định này có tác dụng đặc biệt đối với các giao dịch dân sự giữa cá nhân với cá nhân hoặc giữa các chủ thể không chuyên nghiệp, nơi hợp đồng thường chỉ ghi nhận việc “có lãi” mà không nêu rõ tỷ lệ. Khi đó, lãi suất không được tùy tiện suy diễn theo ý chí đơn phương của một bên mà phải được suy ra theo cơ chế pháp luật đã định sẵn.

3. Xác định khi không có thỏa thuận về lãi suất

Trường hợp hợp đồng vay không có thỏa thuận về lãi, quan hệ vay được hiểu là vay không lãi. Đây là hệ quả trực tiếp của nguyên tắc tự do thỏa thuận: chỉ khi các bên có cam kết về lãi thì mới phát sinh nghĩa vụ trả lãi. Vì vậy, việc đòi lãi chỉ có căn cứ khi nội dung hợp đồng hoặc chứng cứ giao dịch chứng minh được sự thỏa thuận đó.

Ngoài lãi trong hạn, bên vay còn có thể phải chịu lãi do chậm trả hoặc nghĩa vụ phát sinh từ vi phạm nghĩa vụ trả tiền theo quy định tại Điều 357 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, các khoản này có tính chất pháp lý khác với lãi suất vay thông thường, nên cần phân biệt rõ trong quá trình áp dụng và lập luận pháp lý.

Giới hạn pháp lý đối với lãi suất

Giới hạn pháp lý trước hết nằm ở trần 20%/năm của khoản tiền vay theo điểm a khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, áp dụng cho hợp đồng vay tài sản nói chung, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Đây là giới hạn nền tảng, có ý nghĩa mặc định trong giao dịch dân sự giữa các chủ thể không thuộc phạm vi điều chỉnh chuyên ngành về tín dụng. Khi mức lãi suất vượt quá giới hạn này, phần vượt quá không có hiệu lực pháp luật.

Đối với hoạt động của tổ chức tín dụng, lãi suất không vận hành hoàn toàn theo trần 20%/năm của Bộ luật Dân sự. Luật Các tổ chức tín dụng 2024 cho phép tổ chức tín dụng và khách hàng thỏa thuận về lãi suất cho vay theo cung cầu vốn thị trường, nhu cầu vay vốn và mức độ tín nhiệm của khách hàng, trừ trường hợp Ngân hàng Nhà nước có quy định về lãi suất cho vay tối đa. Cơ chế này thể hiện tính chuyên ngành của pháp luật ngân hàng và phản ánh đặc thù của hoạt động cấp tín dụng.

Trong một số lĩnh vực, Ngân hàng Nhà nước còn có thể quy định mức lãi suất cho vay tối đa đối với khoản vay ngắn hạn bằng đồng Việt Nam nhằm đáp ứng nhu cầu vốn của một số ngành, lĩnh vực ưu tiên. Khi đó, tổ chức tín dụng phải tuân thủ mức trần do cơ quan quản lý tiền tệ ban hành trong từng thời kỳ. Đây là giới hạn mang tính hành chính - chuyên ngành, khác với giới hạn chung của pháp luật dân sự.

Cơ chế điều chỉnh lãi suất

Điểm a khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định Ủy ban thường vụ Quốc hội có quyền điều chỉnh mức lãi suất giới hạn theo đề xuất của Chính phủ và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Thiết kế này cho thấy mức trần lãi suất trong giao dịch dân sự không phải là con số bất biến, mà có thể thay đổi theo điều kiện kinh tế - xã hội và chính sách tiền tệ. Việc điều chỉnh nhằm bảo đảm cân bằng giữa nhu cầu tiếp cận vốn và yêu cầu phòng ngừa lãi suất bất hợp lý.

Trong lĩnh vực tín dụng ngân hàng, việc điều chỉnh lãi suất còn gắn với thẩm quyền quản lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Theo Luật Các tổ chức tín dụng 2024, lãi suất cho vay được thỏa thuận theo thị trường, nhưng vẫn chịu sự điều tiết khi cơ quan quản lý ban hành mức trần đối với từng nhóm khoản vay. Vì vậy, khi xem xét một mức lãi cụ thể, cần đối chiếu đồng thời hợp đồng, thời điểm giao kết và quy định chuyên ngành đang có hiệu lực.

Phân biệt lãi suất hợp pháp, lãi suất vượt trần và cho vay lãi nặng

Lãi suất hợp pháp là mức lãi được xác lập đúng theo thỏa thuận và không vượt quá giới hạn pháp luật áp dụng cho quan hệ đó. Nếu mức lãi vượt trần trong hợp đồng dân sự, phần vượt quá không có hiệu lực, nhưng phần trong giới hạn vẫn có thể được công nhận. Cách xử lý này bảo đảm chỉ vô hiệu hóa phần trái luật thay vì làm mất toàn bộ hiệu lực của thỏa thuận lãi.

Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự được xác định khi lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định tại khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Với mức trần 20%/năm, ngưỡng này tương ứng từ 100%/năm trở lên trong quan hệ dân sự thông thường, nếu không có luật khác quy định khác. Khi đủ yếu tố cấu thành, hành vi có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn trong tranh chấp vay tiền. Không phải mọi trường hợp lãi vượt mức đều cấu thành tội phạm; chỉ khi mức lãi đạt ngưỡng luật định và đồng thời thỏa mãn các dấu hiệu pháp lý khác thì mới chuyển sang chế độ trách nhiệm hình sự. Do đó, việc định danh chính xác quan hệ pháp luật là bước đầu tiên và quan trọng nhất.

Vấn đề áp dụng trong thực tiễn hợp đồng vay

Khi soạn thảo hợp đồng vay, các bên cần ghi rõ số tiền vay, thời hạn vay, phương thức trả nợ, cách tính lãi trong hạn và lãi chậm trả nếu có. Việc thể hiện đầy đủ các điều khoản này giúp giảm nguy cơ tranh chấp về cách hiểu lãi suất và thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả lãi. Đối với khoản vay có bảo đảm hoặc khoản vay nhiều kỳ trả nợ, điều khoản lãi cần được thiết kế nhất quán với lịch trả nợ.

Khi phát sinh tranh chấp, cơ quan giải quyết thường xem xét đồng thời nội dung hợp đồng, chứng từ giao nhận tiền, thỏa thuận bổ sung và hành vi thực hiện của các bên. Nếu văn bản chỉ ghi nhận số tiền gốc mà không có điều khoản lãi, yêu cầu đòi lãi phải có căn cứ pháp lý rõ ràng. Nếu thỏa thuận về lãi không rõ ràng, việc áp dụng quy tắc tại điểm b khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 là cơ sở quan trọng để xác định nghĩa vụ thực tế.

Trong quan hệ với tổ chức tín dụng, lãi suất còn phải được đối chiếu với quy định chuyên ngành và văn bản điều hành của Ngân hàng Nhà nước tại thời điểm ký kết hoặc điều chỉnh. Điều này đặc biệt quan trọng với các khoản vay ngắn hạn bằng đồng Việt Nam thuộc nhóm lĩnh vực ưu tiên. Sự tuân thủ đồng thời pháp luật hợp đồng và pháp luật ngân hàng là điều kiện bảo đảm tính hợp pháp của khoản vay.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 357, Điều 466 và Điều 468.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.
• Thông tư 39/2016/TT-NHNN về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng.
• Văn bản, bài nghiên cứu chuyên đề của Bộ Tư pháp về quy định của pháp luật dân sự đối với lãi suất.
• Bài viết nghiên cứu chuyên ngành trên Tạp chí Ngân hàng về lãi suất và giới hạn trần trong hoạt động cho vay.