Kiểm đếm bắt buộc đất đai là gì và khi nào bị áp dụng?

Kiểm đếm bắt buộc đất đai là gì?

Kiểm đếm bắt buộc đất đai là biện pháp cưỡng chế nhằm buộc người có đất thu hồi phải chấp hành việc kiểm đếm đất, nhà ở, tài sản khác gắn liền với đất và các yếu tố liên quan phục vụ công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Về bản chất, đây không phải là quyết định thu hồi đất, mà là bước cưỡng chế để hoàn tất việc xác định hiện trạng, khối lượng và giá trị tài sản trên đất trước khi Nhà nước triển khai các bước tiếp theo. Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 87 Luật Đất đai 2024, việc kiểm đếm được tiến hành khi có quyết định thu hồi đất, và nếu người có đất thu hồi không chấp hành thì có thể bị kiểm đếm bắt buộc.

Cơ chế này bảo đảm cơ quan nhà nước có đủ căn cứ thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư một cách khách quan, đầy đủ và đúng tiến độ. Đồng thời, đây cũng là biện pháp hạn chế tình trạng cản trở việc đo đạc, kiểm kê, xác định tài sản trên đất trong quá trình thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Khi nào bị áp dụng kiểm đếm bắt buộc?

Kiểm đếm bắt buộc được áp dụng khi người có đất thu hồi không chấp hành quyết định kiểm đếm sau khi đã được Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư vận động, thuyết phục. Theo khoản 2 Điều 87 Luật Đất đai 2024, đây là điều kiện nền tảng để chuyển từ kiểm đếm thông thường sang kiểm đếm bắt buộc.

Về điều kiện cưỡng chế, khoản 2 Điều 88 Luật Đất đai 2024 quy định việc cưỡng chế thực hiện quyết định kiểm đếm bắt buộc chỉ được áp dụng khi có đủ các điều kiện: đã vận động, thuyết phục nhưng người có đất thu hồi vẫn không chấp hành; quyết định cưỡng chế đã được niêm yết công khai; quyết định cưỡng chế đã có hiệu lực thi hành; và người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế có hiệu lực. Như vậy, kiểm đếm bắt buộc chỉ đặt ra trong bối cảnh đã có quyết định thu hồi đất và phát sinh sự không hợp tác từ phía người sử dụng đất.

Cơ sở pháp lý hiện hành áp dụng từ năm 2026

Khung pháp lý điều chỉnh trực tiếp vấn đề này gồm Luật Đất đai 2024 và Nghị định 102/2024/NĐ-CP của Chính phủ. Theo khoản 2 Điều 87 Luật Đất đai 2024, trường hợp người có đất thu hồi không chấp hành việc kiểm đếm thì bị kiểm đếm bắt buộc. Theo khoản 2 và khoản 4 Điều 88 Luật Đất đai 2024, cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc được thực hiện khi có đủ điều kiện luật định và phải tuân theo trình tự do Chính phủ quy định.

Nghị định 102/2024/NĐ-CP quy định chi tiết việc tổ chức cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc, trong đó có việc thành lập Ban cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc, tổ chức vận động, thuyết phục, đối thoại và lập biên bản khi người bị cưỡng chế chấp hành hoặc không chấp hành. Đây là văn bản hướng dẫn trực tiếp, đang có hiệu lực, cần được viện dẫn cùng Luật Đất đai 2024 khi xác định thẩm quyền và trình tự áp dụng.

Trình tự áp dụng kiểm đếm bắt buộc

Trình tự thông thường bắt đầu từ việc cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định thu hồi đất, sau đó tổ chức kiểm đếm tài sản, đất đai và người sử dụng đất phối hợp thực hiện. Nếu người có đất thu hồi không chấp hành, cơ quan có thẩm quyền tổ chức vận động, thuyết phục, đối thoại để tạo điều kiện tự nguyện thực hiện. Chỉ khi biện pháp mềm không đạt kết quả thì mới chuyển sang cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc.

Theo Điều 36 Nghị định 102/2024/NĐ-CP, trước khi cưỡng chế, Chủ tịch Ủy ban nhân dân có thẩm quyền quyết định thành lập Ban cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc. Ban này tổ chức thực hiện cưỡng chế theo trình tự pháp luật, bảo đảm có đại diện cơ quan chuyên môn, chính quyền cơ sở và các thành phần liên quan tham gia. Khi người bị cưỡng chế chấp hành, việc kiểm đếm được tiến hành ngay và lập biên bản ghi nhận; nếu không chấp hành thì Ban cưỡng chế thực hiện theo phương án đã phê duyệt.

Ý nghĩa pháp lý của kiểm đếm bắt buộc

Kiểm đếm bắt buộc có ý nghĩa bảo đảm tính khả thi của chính sách thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Khi hiện trạng đất và tài sản gắn liền với đất được xác định đầy đủ, cơ quan nhà nước mới có cơ sở lập phương án bồi thường đúng thực tế, hạn chế tranh chấp phát sinh. Đây cũng là công cụ pháp lý để ngăn chặn việc trì hoãn, né tránh nghĩa vụ phối hợp trong quá trình thu hồi đất.

Tuy nhiên, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến quyền sử dụng đất và quyền tài sản, nên pháp luật đặt ra điều kiện chặt chẽ về căn cứ, trình tự, công khai và hiệu lực của quyết định cưỡng chế. Việc áp dụng không đúng thẩm quyền, không đủ điều kiện hoặc sai trình tự đều làm phát sinh rủi ro pháp lý cho cơ quan tổ chức thực hiện.

Một số điểm cần lưu ý trong thực tiễn

Kiểm đếm bắt buộc không đồng nghĩa với việc đã thu hồi đất xong; đây chỉ là bước chuẩn bị bắt buộc để hoàn thiện hồ sơ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Người có đất thu hồi vẫn có quyền phối hợp, cung cấp thông tin, chứng cứ về tài sản trên đất để bảo vệ quyền lợi của mình. Việc hợp tác sớm thường giúp giảm rủi ro bị cưỡng chế và hạn chế phát sinh tranh chấp sau này.

Trong thực tiễn, cần phân biệt rõ giữa thống kê đất đai, kiểm kê đất đai định kỳ và kiểm đếm bắt buộc trong thu hồi đất. Thống kê, kiểm kê đất đai là hoạt động quản lý nhà nước định kỳ; còn kiểm đếm bắt buộc là biện pháp cưỡng chế áp dụng trong một vụ việc cụ thể khi người có đất thu hồi không chấp hành quyết định kiểm đếm. Sự nhầm lẫn giữa các khái niệm này dễ dẫn đến hiểu sai về phạm vi áp dụng và thẩm quyền thực hiện.

Kết luận

Kiểm đếm bắt buộc đất đai là biện pháp cưỡng chế đặc thù trong quy trình thu hồi đất, được áp dụng khi người có đất thu hồi không chấp hành kiểm đếm dù đã được vận động, thuyết phục theo đúng quy định. Cơ sở pháp lý trực tiếp hiện hành là khoản 2 Điều 87 và khoản 2, khoản 4 Điều 88 Luật Đất đai 2024, cùng Điều 36 Nghị định 102/2024/NĐ-CP. Việc áp dụng phải bảo đảm đúng căn cứ, đúng trình tự và đúng thẩm quyền để không ảnh hưởng trái pháp luật đến quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đất đai 2024.
• Nghị định 102/2024/NĐ-CP của Chính phủ.
• Thông tư 08/2024/TT-BTNMT quy định về thống kê, kiểm kê đất đai và lập bản đồ hiện trạng sử dụng đất.
• Thông tư liên quan của Bộ Tài nguyên và Môi trường/Bộ Nông nghiệp và Môi trường về biểu mẫu, chỉ tiêu kiểm kê đất đai.
• Các văn bản hướng dẫn và cơ sở dữ liệu pháp luật hiện hành về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.