Khu vực phòng thủ: Tổ chức, nhiệm vụ và trách nhiệm của chính quyền địa phương

Cơ sở pháp lý và vị trí của khu vực phòng thủ

Khu vực phòng thủ là bộ phận hợp thành của phòng thủ quân khu, được tổ chức trên địa bàn phù hợp với đơn vị hành chính và đặt trong hệ thống phòng thủ chung của cả nước. Theo quy định của Luật Quốc phòng, khu vực phòng thủ bao gồm các hoạt động về chính trị, tinh thần, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, quân sự, an ninh và đối ngoại; đây là mô hình tổ chức tổng hợp, liên ngành, liên kết giữa quốc phòng với phát triển địa phương.

Về phương diện pháp lý, khu vực phòng thủ không chỉ là một biện pháp quân sự, mà là cơ chế tổ chức tổng thể để chuẩn bị và xử lý các tình huống quốc phòng, an ninh trên địa bàn. Nghị định của Chính phủ về khu vực phòng thủ và các văn bản hướng dẫn của Bộ Quốc phòng đã cụ thể hóa nguyên tắc chỉ đạo, chỉ huy, phối hợp và bảo đảm cho hoạt động này.

Từ ngày 01/07/2025, khi mô hình chính quyền địa phương được tổ chức theo 2 cấp, khu vực phòng thủ được gắn trực tiếp với cấp tỉnh, phường/xã/đặc khu; cấp xã trở thành nền tảng cơ sở của việc xây dựng thế trận phòng thủ địa phương. Điều này làm rõ hơn vai trò của chính quyền cấp tỉnh trong chỉ đạo thống nhất và của chính quyền cấp xã trong tổ chức triển khai ở cơ sở.

Tổ chức khu vực phòng thủ ở địa phương

1. Chủ thể tổ chức, chỉ đạo

Ở cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân và cơ quan quân sự địa phương là lực lượng nòng cốt trong tham mưu, tổ chức thực hiện nhiệm vụ khu vực phòng thủ. Cấp ủy đảng giữ vai trò lãnh đạo toàn diện; chính quyền giữ vai trò tổ chức thực hiện; lực lượng vũ trang địa phương làm nòng cốt trong xây dựng và vận hành thế trận phòng thủ.

Ở cấp xã, chính quyền cơ sở là nơi trực tiếp triển khai các nội dung xây dựng tiềm lực, thế trận và lực lượng tại chỗ. Trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã không chỉ là đơn vị hành chính cơ sở mà còn là nền tảng trực tiếp để bảo đảm tính bền vững của khu vực phòng thủ.

2. Thành phần tham gia

Khu vực phòng thủ được hình thành bởi sự tham gia đồng bộ của cơ quan đảng, chính quyền, mặt trận, đoàn thể, lực lượng vũ trang, cơ quan chuyên môn và các tổ chức kinh tế - xã hội trên địa bàn. Sự phối hợp này nhằm bảo đảm tính thống nhất giữa nhiệm vụ quốc phòng, an ninh với phát triển kinh tế - xã hội.

Trong tổ chức thực hiện, các lực lượng không hoạt động biệt lập mà được phân công theo chức năng, nhiệm vụ và mối quan hệ phối hợp. Yêu cầu cốt lõi là kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng tiềm lực và sẵn sàng chuyển trạng thái hoạt động khi có tình huống quốc phòng, an ninh.

Nhiệm vụ chủ yếu của khu vực phòng thủ

Trước hết, khu vực phòng thủ có nhiệm vụ xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch phòng thủ trên địa bàn, bảo đảm khả năng ứng phó với các tình huống từ thời bình đến khi có tình trạng khẩn cấp về quốc phòng hoặc chiến tranh. Kế hoạch này phải đồng bộ giữa quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội và phát triển địa phương.

Thứ hai, khu vực phòng thủ phải xây dựng tiềm lực toàn diện về chính trị, tinh thần, kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, quân sự, an ninh và đối ngoại. Đây là nội dung nền tảng nhằm tạo ra sức mạnh tổng hợp, bảo đảm địa phương có khả năng tự phòng thủ và phối hợp với lực lượng cấp trên.

Thứ ba, khu vực phòng thủ có nhiệm vụ xây dựng lực lượng vũ trang địa phương vững mạnh, làm nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, quân sự, an ninh. Lực lượng này bao gồm bộ đội địa phương, dân quân tự vệ và các lực lượng được huy động theo quy định pháp luật.

Thứ tư, khu vực phòng thủ phải nắm chắc tình hình, chủ động phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh làm thất bại các hoạt động xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và các âm mưu chống phá. Đồng thời, khu vực phòng thủ còn bảo đảm khả năng chiến đấu bảo vệ địa phương, tạo thế và lực cho tác chiến trên địa bàn và sẵn sàng chi viện khi có yêu cầu.

Thứ năm, khu vực phòng thủ còn gắn với công tác huy động nguồn lực, bảo đảm hậu cần, kỹ thuật, cơ sở vật chất và thế trận khu vực. Đây là điều kiện để chuyển hóa tiềm lực thành khả năng thực tế trong các trạng thái quốc phòng khác nhau.

Trách nhiệm của chính quyền địa phương

1. Trách nhiệm của chính quyền cấp tỉnh

Chính quyền cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc, ban hành và chỉ đạo thực hiện kế hoạch phòng thủ của địa phương. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm điều hành thống nhất các ngành, các cấp trong triển khai nhiệm vụ quốc phòng, quân sự địa phương gắn với phát triển kinh tế - xã hội.

Chính quyền cấp tỉnh còn phải phối hợp chặt chẽ với quân khu và các cơ quan trung ương đóng trên địa bàn trong xây dựng thế trận phòng thủ, bảo đảm chỉ đạo thông suốt khi chuyển trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Khi có yêu cầu, địa phương phải tổ chức huy động lực lượng, phương tiện, hậu cần và các nguồn lực theo đúng quy định pháp luật.

2. Trách nhiệm của chính quyền cấp xã

Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức xây dựng nền tảng của khu vực phòng thủ. Cấp này có trách nhiệm quản lý chặt chẽ địa bàn, xây dựng lực lượng dân quân tự vệ, thực hiện giáo dục quốc phòng và an ninh, nắm tình hình cơ sở và tham gia giữ gìn an ninh, trật tự ở địa phương.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã giữ vị trí then chốt trong việc phát hiện sớm nguy cơ, xử lý tình huống ban đầu và bảo đảm sự ổn định chính trị - xã hội ở cơ sở. Đây là mắt xích quyết định để chuyển hóa chủ trương phòng thủ thành năng lực thực thi trên địa bàn dân cư.

3. Trách nhiệm phối hợp của các cơ quan, tổ chức

Các cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân, lực lượng vũ trang, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội có trách nhiệm phối hợp thực hiện nhiệm vụ khu vực phòng thủ theo chức năng. Mỗi chủ thể phải gắn nhiệm vụ chuyên ngành với yêu cầu quốc phòng, an ninh trên địa bàn.

Do khu vực phòng thủ là mô hình tổng hợp, việc phối hợp không chỉ dừng ở trao đổi thông tin mà phải thể hiện bằng kế hoạch, phương án, diễn tập, kiểm tra và sơ kết, tổng kết định kỳ. Đây là cơ chế bảo đảm tính thực chất của công tác phòng thủ địa phương.

Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn của việc xây dựng khu vực phòng thủ

Xây dựng khu vực phòng thủ là biện pháp quan trọng để cụ thể hóa đường lối quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân và chiến lược bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Về pháp lý, đây là cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước trên địa bàn nhằm bảo đảm vừa phát triển kinh tế - xã hội, vừa sẵn sàng xử lý tình huống quốc phòng, an ninh.

Về thực tiễn, khu vực phòng thủ giúp địa phương chủ động hơn trong phòng ngừa xung đột, bảo vệ an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và giữ vững ổn định để phát triển. Khi được tổ chức đúng pháp luật, khu vực phòng thủ tạo ra sức mạnh tổng hợp giữa cấp tỉnh và cấp xã, giữa lực lượng chuyên trách và lực lượng tại chỗ.

Kết luận

Khu vực phòng thủ là thiết chế phòng thủ tổng hợp, có vị trí trung tâm trong tổ chức quốc phòng địa phương. Trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp, trách nhiệm của cấp tỉnh và cấp xã càng rõ ràng hơn: cấp tỉnh giữ vai trò chỉ đạo, điều phối và bảo đảm nguồn lực; cấp xã là nền tảng tổ chức thực hiện ở cơ sở. Việc nhận diện đúng tổ chức, nhiệm vụ và trách nhiệm pháp lý của chính quyền địa phương là điều kiện để xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Tài liệu tham khảo

• Luật Quốc phòng 2018.
• Nghị định của Chính phủ về khu vực phòng thủ.
• Văn bản hợp nhất của Bộ Quốc phòng về khu vực phòng thủ năm 2025.
• Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật về quân sự, quốc phòng năm 2025.
• Thông tư của Bộ Quốc phòng hướng dẫn xây dựng và hoạt động khu vực phòng thủ.