Không phân loại rác sinh hoạt: bị từ chối thu gom hay bị xử phạt?

Cơ sở pháp lý về phân loại rác sinh hoạt tại nguồn

Pháp luật hiện hành xác lập rõ nghĩa vụ phân loại chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân. Theo khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại thành ba nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Quy định này không chỉ mang tính khuyến nghị quản lý mà là chuẩn mực bắt buộc trong tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt. Từ đó, việc không phân loại rác không còn là hành vi đơn lẻ về nếp sống, mà là hành vi vi phạm nghĩa vụ quản lý chất thải tại nguồn.

Để bảo đảm tính khả thi, Luật còn gắn trực tiếp nghĩa vụ phân loại với cơ chế chuyển giao. Theo khoản 2 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020, trường hợp hộ gia đình, cá nhân không phân loại hoặc phân loại không đúng quy định tại điểm a và điểm b khoản 1 Điều 75 thì phải chi trả giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý như đối với chất thải rắn sinh hoạt khác. Nghĩa là người không phân loại không được hưởng lợi thế chi phí của dòng rác tái sử dụng, tái chế hoặc rác thực phẩm, mà bị xếp vào nhóm rác sinh hoạt khác để tính phí.

Không phân loại rác sinh hoạt có bị từ chối thu gom không?

Câu trả lời là có, trong phạm vi pháp luật cho phép đối với cơ sở thu gom, vận chuyển. Theo khoản 2 Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020, cơ sở thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt có quyền từ chối thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định và phải thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật. Đây là cơ chế pháp lý trực tiếp nhằm buộc chủ nguồn thải tuân thủ quy trình phân loại tại nguồn.

Quyền từ chối thu gom không phải là quyền tùy tiện của đơn vị dịch vụ, mà là quyền được luật trao kèm theo nghĩa vụ báo cáo, thông báo cho cơ quan có thẩm quyền. Cơ chế này nhằm bảo đảm tính răn đe nhưng vẫn duy trì trật tự quản lý công cộng. Trong thực tiễn áp dụng, việc từ chối thường gắn với trường hợp người dân đã được hướng dẫn, nhắc nhở nhưng vẫn không thực hiện đúng quy định về phân loại hoặc bao bì chứa chất thải.

Hành vi không phân loại rác sinh hoạt có bị xử phạt không?

Có. Hành vi này bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định về bảo vệ môi trường. Theo điểm c khoản 1 Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, hộ gia đình, cá nhân không phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo quy định hoặc không sử dụng bao bì chứa chất thải rắn sinh hoạt theo quy định bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng. Đây là mức phạt áp dụng trực tiếp cho hành vi vi phạm nghĩa vụ phân loại tại nguồn.

Đối với tổ chức có hành vi vi phạm tương tự, mức phạt được xác định theo nguyên tắc xử phạt đối với tổ chức tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP, trong đó mức phạt tiền bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân. Cách thiết kế này phản ánh nguyên tắc tăng nặng trách nhiệm đối với chủ thể có khả năng tổ chức, kiểm soát việc quản lý chất thải tốt hơn so với cá nhân đơn lẻ. Vì vậy, doanh nghiệp, cơ sở, đơn vị quản lý khu dân cư hoặc tổ chức liên quan không thể viện dẫn lý do thiếu hướng dẫn để loại trừ trách nhiệm khi vi phạm.

Mối quan hệ giữa từ chối thu gom và xử phạt hành chính

Hai cơ chế này tồn tại song song và không loại trừ nhau. Việc cơ sở thu gom, vận chuyển từ chối tiếp nhận là biện pháp tổ chức thực hiện dịch vụ gắn với điều kiện tuân thủ của người dân. Việc xử phạt hành chính là chế tài nhà nước nhằm xử lý hành vi vi phạm quy định pháp luật về môi trường. Do đó, một hộ gia đình vừa có thể bị từ chối thu gom, vừa bị cơ quan có thẩm quyền lập hồ sơ xử phạt nếu hành vi vi phạm đã được xác minh.

Về mặt pháp lý, cơ chế kép này có ý nghĩa rõ ràng: buộc chủ nguồn thải phải phân loại đúng ngay từ đầu, đồng thời ngăn ngừa tình trạng đẩy chi phí quản lý chất thải sang hệ thống thu gom công cộng. Trong quản lý đô thị và khu dân cư, đặc biệt tại các phường, xã, đặc khu sau khi tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp từ 01/07/2025, việc phối hợp giữa đơn vị thu gom và UBND cấp xã trở nên trực tiếp và sát thực hơn trong kiểm tra, nhắc nhở, xử lý.

Những lưu ý pháp lý đối với hộ gia đình, cá nhân

Thứ nhất, phân loại rác cần được thực hiện ngay tại nguồn phát sinh, không đợi đến thời điểm giao rác cho đơn vị thu gom. Thứ hai, chất thải thực phẩm phải được tách riêng khỏi chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và chất thải sinh hoạt khác. Thứ ba, việc sử dụng bao bì chứa chất thải phải phù hợp quy định, vì không chỉ hành vi không phân loại mà cả việc không sử dụng đúng bao bì cũng có thể dẫn đến từ chối thu gom và xử phạt.

Thứ tư, khi đã bị nhắc nhở hoặc bị thông báo vi phạm, hộ gia đình, cá nhân cần khắc phục ngay để tránh phát sinh tình tiết bất lợi trong quá trình kiểm tra, xử lý. Thứ năm, nếu cho rằng việc từ chối thu gom hoặc xử phạt chưa đúng căn cứ, người dân có quyền yêu cầu giải thích, xuất trình căn cứ pháp lý và thực hiện các quyền khiếu nại, kiến nghị theo trình tự hành chính. Tuy nhiên, việc khiếu nại không làm mất nghĩa vụ phân loại và chấp hành quy định bảo vệ môi trường đang có hiệu lực.

Kết luận

Không phân loại rác sinh hoạt không còn là hành vi vi phạm thuần túy về nếp sống đô thị, mà là hành vi trái với nghĩa vụ pháp lý cụ thể. Theo khoản 2 Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020, cơ sở thu gom, vận chuyển có quyền từ chối thu gom đối với trường hợp không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định. Đồng thời, theo điểm c khoản 1 Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP, người vi phạm còn bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng; tổ chức vi phạm chịu mức phạt cao hơn theo quy định áp dụng đối với tổ chức. Về bản chất, pháp luật hiện hành đã thiết lập đầy đủ cả cơ chế phòng ngừa, cưỡng chế dịch vụ và chế tài xử phạt để bảo đảm phân loại rác sinh hoạt tại nguồn được thực hiện nghiêm túc.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020, số 72/2020/QH14.
• Nghị định 45/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.
• Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP.