Không nộp tiền mua cổ phiếu phát hành thêm: quyền mua được xử lý thế nào?

Cơ sở pháp lý và bản chất của quyền mua cổ phiếu phát hành thêm

Trong pháp luật chứng khoán hiện hành, quyền mua cổ phần là loại chứng khoán do công ty cổ phần phát hành nhằm trao cho cổ đông hiện hữu quyền được mua cổ phần mới theo điều kiện đã xác định, theo khoản 7 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019. Cơ chế này bảo đảm nguyên tắc ưu tiên cho cổ đông hiện hữu khi công ty tăng vốn điều lệ bằng hình thức chào bán thêm cổ phiếu.

Đối với công ty đại chúng, việc chào bán thêm cổ phiếu ra công chúng hoặc phát hành quyền mua cổ phần cho cổ đông hiện hữu thuộc phạm vi chào bán thêm chứng khoán ra công chúng theo quy định của Luật Chứng khoán 2019. Đồng thời, việc tổ chức phân phối, thanh toán và xử lý phần cổ phiếu không được đăng ký mua, hoặc đã đăng ký nhưng không nộp tiền, phải tuân thủ Nghị định 155/2020/NĐ-CP.

Về bản chất, quyền mua là một lợi ích tài sản gắn với tỷ lệ sở hữu hiện có của cổ đông. Tuy nhiên, quyền này chỉ trở thành cổ phần thực tế khi cổ đông thực hiện đúng thủ tục đăng ký và thanh toán trong thời hạn chào bán. Nếu không thực hiện, quyền mua không còn giá trị như một quyền được bảo lưu vô thời hạn.

Không nộp tiền mua cổ phiếu phát hành thêm thì quyền mua bị xử lý ra sao?

Trường hợp cổ đông đã được phân bổ quyền mua nhưng không nộp tiền mua đúng thời hạn, tổ chức phát hành được xử lý số cổ phiếu đó theo phương án đã được thông qua và theo pháp luật chứng khoán. Cụ thể, theo Điều 42 Nghị định 155/2020/NĐ-CP, số cổ phiếu nhà đầu tư không đăng ký mua, không nộp tiền mua và số cổ phiếu lẻ có thể được phân phối cho một hoặc một số nhà đầu tư xác định, trừ trường hợp chào bán cho cổ đông hiện hữu theo tỷ lệ sở hữu.

Việc phân phối lại này phải bảo đảm điều kiện chào bán và điều kiện về quyền, nghĩa vụ của nhà đầu tư nhận phân phối lại không thuận lợi hơn so với điều kiện chào bán cho cổ đông hiện hữu, trừ trường hợp Đại hội đồng cổ đông có chấp thuận khác. Nói cách khác, công ty không được tùy tiện “giữ lại” quyền mua cho cổ đông đã không thanh toán, mà phải chuyển hóa số cổ phiếu chưa bán được sang phương án xử lý hợp lệ.

Trong thực tiễn, phương án phổ biến là công ty tiếp tục chào bán số cổ phiếu chưa được thanh toán cho nhà đầu tư khác theo nguyên tắc đã công bố. Khi đó, cổ đông ban đầu không nộp tiền sẽ mất cơ hội mua theo giá và điều kiện ưu đãi của đợt phát hành, đồng thời không phát sinh tư cách cổ đông đối với số cổ phần chưa thanh toán.

Hệ quả pháp lý đối với cổ đông không thanh toán

Khi không nộp tiền mua đúng hạn, cổ đông không hình thành quyền sở hữu đối với số cổ phiếu phát hành thêm tương ứng. Hệ quả trực tiếp là cổ đông không được ghi nhận phần tăng thêm về số cổ phần, không có quyền hưởng cổ tức đối với số cổ phần đó, và không được tính vào tỷ lệ biểu quyết hay quyền ưu tiên gắn với số cổ phần chưa mua.

Trong trường hợp đợt phát hành đã được công bố chi tiết về thời hạn thanh toán, việc không nộp tiền đúng hạn còn đồng nghĩa với việc cổ đông tự từ bỏ quyền mua theo đợt đó. Cổ đông chỉ còn quyền đối với số cổ phần đang sở hữu trước khi phát hành, còn phần quyền mua không thực hiện sẽ bị xử lý theo phương án phát hành đã được phê duyệt.

Nếu công ty đã thu tiền một phần nhưng cổ đông không thanh toán đủ theo cam kết, việc xử lý sẽ phụ thuộc vào điều lệ công ty, phương án phát hành, và các điều khoản công bố trong hồ sơ chào bán. Dù vậy, nguyên tắc chung vẫn là cổ phần chỉ được xác lập đầy đủ khi nghĩa vụ thanh toán hoàn tất.

Nguyên tắc phân phối lại số cổ phiếu không được thanh toán

Điều 42 Nghị định 155/2020/NĐ-CP đặt ra hai yêu cầu quan trọng khi xử lý số cổ phiếu không được đăng ký mua hoặc không nộp tiền mua. Thứ nhất, việc phân phối phải nằm trong khuôn khổ phương án chào bán được chấp thuận. Thứ hai, điều kiện đối với nhà đầu tư nhận phân phối lại không được thuận lợi hơn một cách bất hợp lý so với điều kiện dành cho cổ đông hiện hữu, trừ khi Đại hội đồng cổ đông quyết định khác.

Quy định này nhằm ngăn ngừa việc lạm dụng cơ chế phân phối lại để làm thay đổi bản chất đợt phát hành, hoặc tạo lợi thế riêng cho một nhóm nhà đầu tư. Đồng thời, quy định cũng bảo đảm tính minh bạch của đợt chào bán, vì cổ đông hiện hữu phải được đối xử theo đúng tỷ lệ và điều kiện đã công bố từ đầu.

Đối với cổ phiếu lẻ, cơ chế xử lý tương tự được áp dụng để bảo đảm hiệu quả phân phối. Mục tiêu của pháp luật là tránh tồn đọng chứng khoán không thể phân bổ hết, đồng thời bảo vệ trật tự quản trị công ty và quyền lợi của nhà đầu tư.

Cổ đông cần lưu ý gì để không mất quyền mua?

Trước hết, cổ đông phải theo dõi chặt chẽ thông báo về ngày chốt danh sách, thời hạn đăng ký mua, thời hạn nộp tiền và phương thức thanh toán. Đây là các mốc có ý nghĩa quyết định, vì quá hạn thanh toán thì quyền mua không còn được thực hiện theo đợt phát hành đó.

Thứ hai, cần đọc kỹ phương án phát hành, nhất là quy định về chuyển nhượng quyền mua, xử lý phần không đăng ký mua và cách phân phối cổ phiếu còn dư. Mỗi đợt phát hành có thể có kỹ thuật thực hiện khác nhau, nhưng đều phải nằm trong giới hạn pháp luật về chào bán thêm chứng khoán.

Thứ ba, nếu cổ đông không muốn hoặc không đủ khả năng nộp tiền, cần chủ động xem xét chuyển nhượng quyền mua trong thời hạn cho phép, nếu phương án phát hành và pháp luật áp dụng cho phép cơ chế này. Việc im lặng để quá hạn thường dẫn đến mất quyền thực hiện và không tạo ra bất kỳ quyền tài sản nào đối với số cổ phiếu chưa thanh toán.

Kết luận

Không nộp tiền mua cổ phiếu phát hành thêm không làm phát sinh quyền sở hữu đối với số cổ phần tương ứng, và quyền mua đó sẽ bị xử lý theo phương án chào bán cùng quy định tại Điều 42 Nghị định 155/2020/NĐ-CP. Số cổ phiếu không được thanh toán có thể được phân phối lại cho nhà đầu tư khác theo điều kiện pháp luật cho phép, còn cổ đông ban đầu mất cơ hội mua theo đợt phát hành đó. Vì vậy, trong các đợt tăng vốn, thời hạn đăng ký và thanh toán là yếu tố quyết định để bảo toàn quyền lợi của cổ đông hiện hữu.

Tài liệu tham khảo

• Luật Chứng khoán 2019, khoản 7 Điều 4.
• Luật Chứng khoán 2019, Điều 15.
• Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Điều 42.
• Văn bản hướng dẫn về chào bán chứng khoán ra công chúng của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
• Quy chế/điều lệ công ty và phương án phát hành cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu.