Không nhận được lệnh khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự có bị phạt không?

Không nhận được lệnh khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự có bị xử phạt không?

Không nhận được lệnh khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự không tự động làm phát sinh trách nhiệm xử phạt. Điều kiện để bị xử phạt là phải xác định được hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật, đặc biệt là hành vi cố ý không nhận lệnh, không có mặt đúng thời gian hoặc địa điểm ghi trong lệnh, hoặc không chấp hành quyết định gọi khám sức khỏe mà không có lý do chính đáng.

Về nguyên tắc, cơ quan có thẩm quyền phải tống đạt, giao lệnh đúng trình tự. Nếu công dân không nhận được lệnh vì lỗi khách quan trong quá trình giao nhận, chưa đủ căn cứ kết luận có hành vi vi phạm. Ngược lại, nếu có căn cứ chứng minh người được gọi đã biết việc nhận lệnh nhưng cố tình né tránh, hành vi đó thuộc diện bị xử lý hành chính.

Cơ sở pháp lý hiện hành về khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự

Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 40 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, chỉ huy trưởng ban chỉ huy quân sự cấp xã lập danh sách công dân thuộc diện gọi khám sức khỏe; chỉ huy trưởng ban chỉ huy quân sự cấp huyện ra lệnh gọi khám sức khỏe cho công dân trong diện gọi nhập ngũ, và lệnh phải được giao cho công dân trước thời điểm khám sức khỏe 15 ngày. Theo khoản 4 Điều 40 Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, thời gian khám sức khỏe từ ngày 01 tháng 11 đến hết ngày 31 tháng 12 hằng năm.

Về xử phạt, theo Điều 9 Nghị định 218/2025/NĐ-CP, hành vi không có mặt đúng thời gian hoặc địa điểm kiểm tra, khám sức khỏe ghi trong quyết định gọi mà không có lý do chính đáng bị phạt tiền từ 15 triệu đồng đến 20 triệu đồng; hành vi cố ý không nhận lệnh gọi kiểm tra, khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự mà không có lý do chính đáng bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 30 triệu đồng; hành vi không chấp hành quyết định gọi kiểm tra, khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 75 triệu đồng.

Phân biệt ba tình huống pháp lý thường gặp

1. Chưa nhận được lệnh do lỗi khách quan

Trường hợp lệnh chưa được giao đến đúng người, giao sai địa chỉ, thất lạc trong quá trình chuyển phát, hoặc có sai sót trong thủ tục tống đạt thì chưa đủ căn cứ xử phạt người được gọi. Trong tình huống này, cơ quan có thẩm quyền phải xác minh lại việc giao nhận và thực hiện giao lệnh đúng quy định.

2. Có lệnh nhưng không đến khám

Khi công dân đã nhận lệnh hợp lệ nhưng không đến đúng thời gian, địa điểm ghi trong quyết định gọi khám sức khỏe, hành vi đó thuộc trường hợp bị xử phạt nếu không có lý do chính đáng. Đây là dạng vi phạm phổ biến nhất và mức phạt hiện hành ở ngưỡng 15 triệu đồng đến 20 triệu đồng.

3. Cố ý né tránh việc nhận lệnh

Nếu người được gọi cố tình không nhận lệnh, trốn tránh người giao lệnh, từ chối ký nhận hoặc tìm cách né việc tống đạt hợp lệ, hành vi này bị xử phạt nặng hơn hành vi không đến khám đúng lịch. Pháp luật hiện hành xác định rõ đây là hành vi độc lập và không thể viện dẫn lý do “chưa nhận được giấy” nếu việc không nhận là do lỗi cố ý của chính người đó.

Thế nào là lý do chính đáng?

Pháp luật chỉ loại trừ trách nhiệm hành chính khi công dân không thực hiện việc khám sức khỏe vì lý do chính đáng. Việc đánh giá lý do chính đáng phải dựa trên tình tiết cụ thể, tài liệu chứng minh và kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

Trong thực tiễn áp dụng, các lý do chính đáng thường phải có căn cứ rõ ràng, như tình trạng sức khỏe cấp cứu, tai nạn, thiên tai, hỏa hoạn, hoặc trở ngại khách quan làm cho người được gọi không thể có mặt đúng thời điểm. Nếu không có chứng cứ phù hợp, việc vắng mặt vẫn bị xem là vi phạm.

Hệ quả pháp lý khi cố tình không chấp hành

Ngoài xử phạt hành chính, hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự còn có thể kéo theo các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Khi người vi phạm đã bị xử lý mà vẫn tiếp tục vi phạm hoặc có hành vi gian dối nhằm trốn nghĩa vụ ở mức độ nghiêm trọng, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) trong trường hợp đủ điều kiện truy cứu.

Vì vậy, việc không nhận được lệnh không phải là “lá chắn pháp lý”. Điều cốt lõi là phải xác định nguồn gốc của việc không nhận lệnh và thái độ hợp tác của công dân khi cơ quan chức năng tiến hành giao, xác minh hoặc triệu tập lại.

Khuyến nghị xử lý đúng khi chưa nhận được lệnh

Khi biết mình thuộc diện gọi khám sức khỏe nhưng chưa nhận được lệnh, công dân cần chủ động liên hệ cơ quan quân sự cấp xã nơi cư trú hoặc cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra tình trạng tống đạt. Việc chủ động xác minh giúp tránh hiểu lầm là cố ý né tránh và hạn chế rủi ro bị lập biên bản vi phạm.

Nếu đã nhận lệnh nhưng có trở ngại khách quan, cần chuẩn bị ngay tài liệu chứng minh và thông báo sớm cho cơ quan có thẩm quyền. Việc hợp tác, cung cấp thông tin trung thực và kịp thời là cách xử lý phù hợp nhất về mặt pháp lý.

Kết luận

Không nhận được lệnh khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự chưa phải là căn cứ để xử phạt, trừ khi có chứng cứ cho thấy công dân cố ý né tránh hoặc không chấp hành quyết định hợp lệ. Hiện hành, pháp luật phân hóa rõ giữa hành vi chưa nhận được lệnh do lỗi khách quan, hành vi cố ý không nhận lệnh và hành vi không đến khám đúng thời gian, địa điểm, với mức xử phạt tăng dần theo mức độ vi phạm. Để bảo đảm an toàn pháp lý, công dân nên chủ động kiểm tra thông tin gọi khám và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền ngay khi phát sinh vướng mắc.

Tài liệu tham khảo

• Luật Nghĩa vụ quân sự 2015.
• Nghị định 218/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quốc phòng, cơ yếu.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Cổng thông tin Chính phủ về quy định mới xử phạt hành vi vi phạm quy định khám sức khỏe thực hiện nghĩa vụ quân sự.
• Bộ Quốc phòng, văn bản hướng dẫn về khám sức khỏe thực hiện nghĩa vụ quân sự.