Trợ cấp xã hội, trợ cấp tử tuất và thừa kế theo pháp luật

Khoản trợ cấp tử tuất là gì và vì sao thường phát sinh tranh chấp

Chế độ tử tuất là một trong những chế độ bảo hiểm xã hội nhằm hỗ trợ thân nhân người tham gia bảo hiểm xã hội khi người đó chết. Trong thực tiễn, tranh chấp thường phát sinh khi gia đình cho rằng khoản tiền này là tài sản do người chết để lại và yêu cầu chia theo hàng thừa kế. Tuy nhiên, cách hiểu đó không đúng trong mọi trường hợp, vì pháp luật bảo hiểm xã hội quy định một cơ chế hưởng độc lập với pháp luật thừa kế.

Về bản chất, trợ cấp tử tuất là khoản chi trả an sinh phát sinh từ quan hệ bảo hiểm xã hội, được thanh toán cho thân nhân đủ điều kiện hoặc xử lý theo quy định đặc thù nếu không còn thân nhân. Do đó, việc xác định có chia thừa kế hay không không thể chỉ dựa vào việc khoản tiền được giải ngân sau khi người chết qua đời, mà phải dựa vào căn cứ pháp lý của từng chế độ tử tuất.

Khi nào trợ cấp tử tuất không phải là di sản thừa kế

Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 86 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, thân nhân của người đang tham gia hoặc đang bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc khi chết được xem xét hưởng trợ cấp tử tuất hằng tháng hoặc trợ cấp tử tuất một lần nếu đáp ứng điều kiện luật định. Theo Điều 87 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, trợ cấp tử tuất hằng tháng được chi trả cho thân nhân đủ điều kiện như con chưa đủ 18 tuổi, vợ hoặc chồng đủ tuổi, cha mẹ đủ tuổi hoặc bị suy giảm khả năng lao động theo tiêu chí luật định. Khoản tiền này được xác lập trực tiếp cho thân nhân, không phải là phần tài sản thuộc sở hữu của người chết để lại.

Vì vậy, khi có thân nhân thuộc diện hưởng theo Điều 86 và Điều 87 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khoản trợ cấp tử tuất không được coi là di sản theo Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015. Di sản theo pháp luật dân sự chỉ bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác. Khoản trợ cấp tử tuất, trong trường hợp này, không hình thành từ quyền sở hữu tài sản của người chết nên không nhập vào di sản để chia thừa kế.

Trường hợp nào trợ cấp tử tuất được xử lý theo pháp luật thừa kế

Theo khoản 4 Điều 81 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, nếu người chết không còn thân nhân thuộc diện hưởng trợ cấp tử tuất theo quy định của luật bảo hiểm xã hội thì khoản trợ cấp tử tuất một lần được giải quyết theo quy định của pháp luật về thừa kế. Đây là điểm then chốt để phân biệt với trường hợp thông thường. Chỉ khi không còn người thuộc diện hưởng theo luật bảo hiểm xã hội thì khoản tiền đó mới chuyển sang cơ chế phân chia di sản.

Khi rơi vào tình huống này, việc chia sẽ thực hiện theo quy định về thừa kế tại Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật. Nếu có di chúc hợp pháp thì chia theo di chúc; nếu không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, di sản được chia theo hàng thừa kế quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Như vậy, pháp luật chỉ “mở cửa” cho thừa kế đối với khoản trợ cấp tử tuất một lần trong trường hợp đặc biệt, chứ không xem đây là nguyên tắc chung.

Phân biệt trợ cấp tử tuất hằng tháng và trợ cấp tử tuất một lần

Trợ cấp tử tuất hằng tháng là khoản hưởng định kỳ dành cho thân nhân đủ điều kiện và mang tính an sinh trực tiếp cho người còn sống phụ thuộc vào người chết. Khoản này về bản chất không thể trở thành di sản vì nó không phải tài sản đã hình thành trong khối tài sản của người chết. Việc xác định người hưởng dựa trên tiêu chuẩn thân nhân và tình trạng phụ thuộc do luật định.

Trợ cấp tử tuất một lần cũng là chế độ bảo hiểm xã hội, nhưng trong trường hợp không có thân nhân đủ điều kiện hưởng theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 thì pháp luật cho phép giải quyết theo thừa kế. Do đó, chỉ có khoản trợ cấp tử tuất một lần trong tình huống không còn thân nhân mới có thể được xem xét là đối tượng chia thừa kế. Hai chế độ này không thể đồng nhất, vì điều kiện hưởng và hậu quả pháp lý khác nhau.

Cách áp dụng trong thực tiễn giải quyết tranh chấp

Khi phát sinh tranh chấp, trước hết phải kiểm tra người chết có thân nhân thuộc diện hưởng theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hay không. Nếu có ít nhất một người đủ điều kiện hưởng, cơ quan bảo hiểm xã hội giải quyết theo chế độ tử tuất, không chuyển thành di sản. Nếu không có thân nhân đủ điều kiện, khoản trợ cấp tử tuất một lần mới được xác định là đối tượng để phân chia theo pháp luật dân sự.

Trong thực tiễn xét xử và giải quyết hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền thường yêu cầu chứng cứ về quan hệ thân nhân, độ tuổi, tình trạng mất sức lao động, tình trạng nuôi dưỡng và hồ sơ hưởng chế độ bảo hiểm xã hội. Vì vậy, tranh chấp không chỉ là tranh chấp về quyền thừa kế mà còn là tranh chấp về điều kiện hưởng chế độ an sinh. Muốn giải quyết đúng phải xác định đúng bản chất pháp lý của khoản tiền đang tranh chấp.

Kết luận

Khoản trợ cấp bảo hiểm xã hội, cụ thể là trợ cấp tử tuất, không mặc nhiên là di sản thừa kế. Khi còn thân nhân đủ điều kiện hưởng theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, khoản tiền này là chế độ an sinh dành cho thân nhân và không chia theo thừa kế. Chỉ trong trường hợp không còn thân nhân thuộc diện hưởng, trợ cấp tử tuất một lần mới được xử lý theo pháp luật thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo hiểm xã hội 2024 số 41/2024/QH15.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định 158/2025/NĐ-CP hướng dẫn một số nội dung của Luật Bảo hiểm xã hội.
• Văn bản hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội về chế độ tử tuất theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
• Án lệ và thực tiễn giải quyết tranh chấp liên quan đến khoản trợ cấp tử tuất trong quan hệ thừa kế.