Khoản nợ thẻ tín dụng của vợ hoặc chồng khi ly hôn: ai phải thanh toán?

Khoản nợ thẻ tín dụng khi ly hôn: vấn đề pháp lý trọng tâm

Trong quan hệ hôn nhân, thẻ tín dụng thường được sử dụng linh hoạt để chi tiêu, thanh toán, ứng trước tiền mặt hoặc mua sắm hàng hóa, dịch vụ. Khi vợ chồng ly hôn, câu hỏi trung tâm không chỉ là ai đứng tên thẻ, mà là khoản chi tiêu đó được xác lập vì mục đích gì và thuộc nghĩa vụ nào theo luật. Pháp luật Việt Nam không mặc nhiên coi mọi khoản nợ thẻ tín dụng là nợ riêng của người sử dụng thẻ hoặc người đứng tên hợp đồng. Việc xác định trách nhiệm thanh toán phải đặt trong chế độ tài sản của vợ chồng và quan hệ nghĩa vụ với bên phát hành thẻ.

Về nguyên tắc, nghĩa vụ tài sản của vợ chồng được phân thành nghĩa vụ chung và nghĩa vụ riêng. Nếu khoản nợ thẻ tín dụng được tạo lập để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, phục vụ lợi ích chung hoặc do hai bên cùng thỏa thuận xác lập, thì đó là nghĩa vụ chung. Ngược lại, nếu việc sử dụng thẻ nhằm phục vụ riêng cho một bên, không liên quan đến gia đình và không có sự đồng ý của bên kia, khoản nợ đó được xem xét như nghĩa vụ riêng. Cách phân định này có ý nghĩa quyết định khi Tòa án giải quyết ly hôn và khi chủ nợ yêu cầu thanh toán.

Cơ sở pháp lý hiện hành về nghĩa vụ tài sản của vợ chồng

Theo Điều 27 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng chịu trách nhiệm liên đới đối với giao dịch do một bên thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình, trừ trường hợp luật có quy định khác. Quy định này phản ánh nguyên tắc: một bên giao dịch vì lợi ích gia đình thì trách nhiệm không chỉ thuộc người ký, mà còn gắn với cả quan hệ hôn nhân. Trong thực tiễn, chi tiêu bằng thẻ tín dụng để mua thực phẩm, thanh toán học phí, viện phí, điện nước hoặc các khoản chi cần thiết khác thường được đặt trong nhóm nghĩa vụ gắn với nhu cầu thiết yếu của gia đình.

Theo Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng có các nghĩa vụ chung về tài sản, trong đó có nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thỏa thuận xác lập và các nghĩa vụ khác theo quy định của luật có liên quan. Nếu cả hai cùng đồng ý mở thẻ, cùng sử dụng, cùng hưởng lợi từ khoản chi, hoặc cùng xác lập giao dịch với ngân hàng, nghĩa vụ trả nợ được xác định là nghĩa vụ chung. Trong trường hợp này, việc chỉ một người ký tên trên hợp đồng không làm mất đi bản chất liên đới nếu giao dịch đã phục vụ lợi ích chung của gia đình.

Theo Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền và nghĩa vụ về tài sản của vợ chồng đối với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau khi ly hôn, trừ trường hợp các bên và người thứ ba có thỏa thuận khác. Quy định này đặc biệt quan trọng đối với khoản nợ thẻ tín dụng tại ngân hàng hoặc tổ chức phát hành thẻ. Ly hôn không làm chấm dứt ngay nghĩa vụ trả nợ đối với chủ nợ; việc phân chia trách nhiệm nội bộ giữa vợ chồng không thể tự động làm thay đổi quyền đòi nợ của ngân hàng nếu ngân hàng không đồng ý.

Theo Điều 288 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ liên đới là nghĩa vụ do nhiều người cùng phải thực hiện và bên có quyền có thể yêu cầu bất cứ ai trong số những người có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ nghĩa vụ. Theo Điều 289 Bộ luật Dân sự 2015, khi một người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ liên đới thì có quyền yêu cầu những người còn lại hoàn trả phần nghĩa vụ tương ứng. Cơ chế này giải thích vì sao ngân hàng có thể yêu cầu một bên trả toàn bộ khoản nợ nếu đó là nghĩa vụ liên đới, còn việc phân bổ lại gánh nặng giữa vợ và chồng sẽ được giải quyết ở quan hệ nội bộ sau đó.

Khi nào nợ thẻ tín dụng là nợ chung của vợ chồng?

Nợ thẻ tín dụng được xác định là nợ chung khi khoản chi tiêu phát sinh nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc phục vụ lợi ích chung của vợ chồng. Nhu cầu thiết yếu ở đây bao gồm các khoản chi cần thiết cho đời sống vật chất, sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe, học tập của con, duy trì chỗ ở và các chi phí thiết yếu khác. Nếu người đứng tên thẻ dùng thẻ để chi trả các khoản này, vợ hoặc chồng còn lại vẫn phải cùng chịu trách nhiệm nếu giao dịch đáp ứng điều kiện của luật.

Nợ thẻ tín dụng cũng là nợ chung khi vợ chồng cùng thỏa thuận mở thẻ, cùng ký kết hợp đồng tín dụng, cùng sử dụng hạn mức hoặc cùng xác nhận việc phát sinh khoản chi. Sự thỏa thuận có thể thể hiện bằng văn bản hoặc bằng hành vi rõ ràng, miễn là chứng minh được ý chí chung. Trong trường hợp này, chủ nợ có cơ sở yêu cầu cả hai bên thực hiện nghĩa vụ trả nợ theo nguyên tắc liên đới.

Thực tiễn xét xử thường chú trọng chứng cứ về mục đích sử dụng khoản tiền, nguồn thanh toán, lịch sử giao dịch, tin nhắn, email, chứng từ mua hàng và việc khoản chi có phục vụ hộ gia đình hay không. Người cho rằng đó là nợ chung phải chứng minh giao dịch gắn với lợi ích chung hoặc nhu cầu thiết yếu của gia đình. Ngược lại, người phản đối nghĩa vụ liên đới cần chứng minh khoản nợ phục vụ mục đích cá nhân, ngoài phạm vi nhu cầu gia đình, hoặc được xác lập trái với ý chí chung của vợ chồng.

Khi nào nợ thẻ tín dụng là nợ riêng?

Nợ thẻ tín dụng là nợ riêng khi một bên tự ý sử dụng thẻ cho mục đích cá nhân, không phục vụ gia đình và không được bên kia đồng ý. Các khoản chi tiêu cá nhân như mua sắm xa xỉ, đầu tư riêng, vui chơi giải trí, thanh toán cho mục đích cá nhân thuần túy mà không liên quan đến đời sống chung thường không được xem là nghĩa vụ chung. Khi đó, trách nhiệm thanh toán thuộc về người đã xác lập và sử dụng khoản nợ.

Khoản nợ cũng có thể được xem là nợ riêng nếu giao dịch phát sinh trước khi kết hôn hoặc sau khi đã có căn cứ pháp lý chấm dứt quan hệ hôn nhân. Trong các trường hợp này, quan hệ nghĩa vụ không còn gắn với chế độ tài sản chung của vợ chồng. Tuy nhiên, nếu nợ phát sinh trong thời kỳ hôn nhân nhưng được chứng minh là dùng riêng cho một bên và không làm lợi cho gia đình, Tòa án vẫn có cơ sở xác định đó là nợ riêng.

Việc đứng tên trên hợp đồng thẻ tín dụng không tự động quyết định tính chất riêng hay chung của khoản nợ. Điều quan trọng là nguồn gốc hình thành nghĩa vụ và mục đích sử dụng thực tế. Vì vậy, một bên không thể chỉ dựa vào việc mình không ký hợp đồng để phủ nhận trách nhiệm, nếu khoản chi đã được dùng cho đời sống gia đình hoặc giao dịch thuộc thẩm quyền đại diện, thỏa thuận của vợ chồng.

Ly hôn rồi thì ngân hàng có còn được đòi nợ không?

Ly hôn không làm mất quyền của ngân hàng hoặc tổ chức phát hành thẻ đối với khoản nợ đã phát sinh trong thời kỳ hôn nhân. Theo Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền và nghĩa vụ tài sản đối với người thứ ba vẫn được bảo lưu, trừ trường hợp có thỏa thuận khác với bên thứ ba. Vì vậy, nếu khoản nợ là nghĩa vụ chung hoặc nghĩa vụ liên đới, chủ nợ vẫn có quyền yêu cầu một hoặc cả hai bên thực hiện nghĩa vụ thanh toán.

Việc Tòa án tuyên cho một bên nhận trách nhiệm trả nợ trong bản án ly hôn chủ yếu điều chỉnh quan hệ nội bộ giữa vợ chồng. Quyết định đó không làm mất quyền truy đòi của ngân hàng nếu ngân hàng không tham gia thỏa thuận thay đổi chủ thể nghĩa vụ. Nói cách khác, thỏa thuận giữa hai vợ chồng không ràng buộc chủ nợ nếu chủ nợ không chấp nhận việc chuyển giao nghĩa vụ hoặc miễn trừ trách nhiệm cho một bên.

Trong thực tế, nếu một bên tự nguyện nhận trả toàn bộ nợ và chủ nợ đồng ý sửa đổi hợp đồng, nghĩa vụ có thể được tổ chức lại theo thỏa thuận mới. Nhưng nếu không có thỏa thuận với bên cho vay, trách nhiệm thanh toán vẫn được xác định theo hợp đồng ban đầu và quy định về nghĩa vụ chung, nghĩa vụ liên đới. Đây là điểm thường gây nhầm lẫn trong quá trình ly hôn và phân chia tài sản.

Nguyên tắc chứng minh và hướng xử lý khi tranh chấp

Để xác định khoản nợ thẻ tín dụng là nợ chung hay nợ riêng, cần tập trung vào chứng cứ giao dịch, sao kê thẻ, mục đích chi tiêu, người thụ hưởng và sự thống nhất ý chí giữa vợ chồng. Bên yêu cầu xác định là nợ chung phải chứng minh mối liên hệ giữa khoản nợ và nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc lợi ích chung. Bên cho rằng đó là nợ riêng phải đưa ra tài liệu thể hiện giao dịch phục vụ mục đích cá nhân, không được gia đình hưởng lợi và không có sự đồng ý của bên kia.

Khi tranh chấp phát sinh, Tòa án thường tách bạch hai lớp quan hệ: quan hệ với chủ nợ và quan hệ nội bộ giữa vợ chồng. Đối với chủ nợ, Tòa án xem xét hiệu lực hợp đồng và căn cứ xác lập nghĩa vụ. Đối với quan hệ giữa vợ chồng, Tòa án phân định ai phải gánh chịu cuối cùng theo bản chất khoản nợ, công sức đóng góp, mức độ hưởng lợi và các thỏa thuận hợp pháp của các bên.

Trong hồ sơ ly hôn, đương sự nên thu thập sao kê thẻ, hợp đồng tín dụng, hóa đơn mua hàng, chứng từ chuyển khoản, tin nhắn xác nhận mục đích chi tiêu và các tài liệu thể hiện thu nhập, chi phí sinh hoạt gia đình. Càng chứng minh được khoản nợ gắn với đời sống chung, khả năng được xác định là nghĩa vụ chung càng rõ ràng. Ngược lại, nếu khoản chi mang tính cá nhân, việc tách nợ ra khỏi khối nghĩa vụ chung sẽ thuận lợi hơn.

Kết luận

Khoản nợ thẻ tín dụng của vợ hoặc chồng khi ly hôn không được giải quyết theo tiêu chí duy nhất là ai đứng tên thẻ. Pháp luật hiện hành đặt trọng tâm vào mục đích phát sinh nghĩa vụ, sự thỏa thuận của vợ chồng, mức độ phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình và quyền của bên thứ ba. Nếu là nợ chung hoặc nghĩa vụ liên đới, cả hai vợ chồng đều có trách nhiệm thanh toán; nếu là nợ riêng, người xác lập giao dịch phải tự chịu trách nhiệm.

Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, cần đánh giá đầy đủ hợp đồng thẻ tín dụng, lịch sử sử dụng thẻ và bối cảnh chi tiêu trong thời kỳ hôn nhân. Cách tiếp cận đúng là xác định bản chất của nghĩa vụ trước, sau đó mới phân bổ trách nhiệm thanh toán giữa các bên. Điều này bảo đảm đồng thời quyền lợi của chủ nợ, quyền lợi của vợ chồng và sự ổn định của giao dịch dân sự.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Các tổ chức tín dụng 2024.
• Văn bản hướng dẫn, giải đáp nghiệp vụ và tài liệu phổ biến pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng.
• Thực tiễn xét xử về tranh chấp nghĩa vụ tài sản giữa vợ chồng khi ly hôn.