Khoan giếng tại nhà, trang trại và cơ sở sản xuất: khi nào phải đăng ký hoặc xin phép?

Cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động khoan giếng

Hoạt động khoan giếng để lấy nước dưới đất không còn được xem là việc riêng của hộ gia đình hay cơ sở sản xuất. Theo điểm a khoản 1 Điều 2 và Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, việc khai thác tài nguyên nước phải được quản lý theo cơ chế giấy phép, kê khai hoặc đăng ký, tùy loại nguồn nước và quy mô khai thác. Nghị định 54/2024/NĐ-CP là văn bản hướng dẫn trực tiếp về hành nghề khoan nước dưới đất, kê khai, đăng ký và cấp phép, và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 23/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 17/01/2026.

Về bản chất pháp lý, “khoan giếng” là hoạt động tạo lập công trình khai thác nước dưới đất; còn nghĩa vụ pháp lý phát sinh chủ yếu ở giai đoạn khai thác, sử dụng nước. Do đó, không phải mọi trường hợp khoan giếng đều phải xin giấy phép khai thác, nhưng mọi trường hợp đều phải được đối chiếu với quy định về kê khai, đăng ký hoặc cấp phép hiện hành. Trong một số khu vực đặc thù, việc khoan giếng còn chịu hạn chế bổ sung theo yêu cầu bảo vệ nguồn nước và phòng ngừa suy giảm mực nước dưới đất.

Khi nào phải xin giấy phép khai thác nước dưới đất?

Theo khoản 2 Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, tổ chức, cá nhân khai thác tài nguyên nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, sản xuất công nghiệp, kinh doanh, dịch vụ và các mục đích khác phải có giấy phép khai thác tài nguyên nước tương ứng, trừ các trường hợp được miễn theo khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều này. Như vậy, giấy phép là cơ chế chung, còn miễn giấy phép chỉ là ngoại lệ được luật liệt kê cụ thể.

Đối với cơ sở sản xuất, trang trại quy mô lớn hoặc công trình khai thác nước dưới đất có lưu lượng đáng kể, việc xin giấy phép thường là nghĩa vụ pháp lý trung tâm. Cơ quan có thẩm quyền xem xét giấy phép dựa trên vị trí công trình, trữ lượng nước, hiện trạng khai thác trong khu vực và yêu cầu bảo vệ tầng chứa nước. Nếu công trình khai thác nằm trong vùng đã có dấu hiệu suy giảm mực nước, nguy cơ sụt lún hoặc xâm nhập mặn, thủ tục cấp phép càng được kiểm soát chặt chẽ.

Trường hợp nào chỉ cần kê khai hoặc đăng ký?

Luật Tài nguyên nước 2023 và Nghị định 54/2024/NĐ-CP thiết lập cơ chế đơn giản hơn đối với một số công trình khai thác nước dưới đất có quy mô nhỏ hoặc phục vụ nhu cầu thiết yếu. Theo khoản 4 Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, hộ gia đình khai thác nước dưới đất để sử dụng cho sinh hoạt của mình phải thực hiện kê khai theo quy định. Đây là điểm thay đổi quan trọng so với giai đoạn trước, vì pháp luật hiện hành không xem hộ gia đình là hoàn toàn miễn nghĩa vụ quản lý.

Theo Điều 25 Nghị định 54/2024/NĐ-CP, việc kê khai, đăng ký được thực hiện trên ứng dụng kê khai, đăng ký khai thác, sử dụng tài nguyên nước; trường hợp chưa có ứng dụng thì thực hiện bằng tờ khai theo mẫu và nộp tại Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan tiếp nhận theo quy định. Nội dung kê khai, đăng ký phải thể hiện đầy đủ thông tin về chủ thể, vị trí công trình, chiều sâu giếng, lưu lượng, mục đích sử dụng và tầng chứa nước khai thác. Trường hợp chưa xây dựng công trình, việc đăng ký phải thực hiện trước khi khoan giếng theo đúng trình tự pháp luật.

Việc kê khai hoặc đăng ký không đồng nghĩa với cấp phép. Đây là cơ chế quản lý nhẹ hơn, áp dụng cho nhóm công trình mà pháp luật cho phép giảm thủ tục nhưng vẫn cần cơ quan nhà nước nắm được thông tin khai thác. Với hộ gia đình, nghĩa vụ kê khai được áp dụng từ thời điểm luật và nghị định có hiệu lực theo lộ trình chuyển tiếp, do đó việc khoan giếng phục vụ sinh hoạt hiện nay không còn là hoạt động hoàn toàn tự do.

Phân biệt hộ gia đình, trang trại và cơ sở sản xuất

Hộ gia đình

Hộ gia đình khoan giếng để lấy nước sinh hoạt là nhóm thường được áp dụng cơ chế kê khai thay vì xin giấy phép. Theo khoản 4 Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, nghĩa vụ trọng tâm là kê khai khai thác nước dưới đất cho mục đích sinh hoạt của chính hộ gia đình. Nếu việc khai thác vượt khỏi mục đích sinh hoạt, hoặc công trình nằm trong khu vực quản lý nghiêm ngặt, hộ gia đình phải đối chiếu thêm các điều kiện về giấy phép và vùng hạn chế khai thác.

Trang trại

Trang trại sử dụng nước dưới đất cho tưới tiêu, chăn nuôi hoặc sơ chế nông sản thường gắn với nhu cầu khai thác lớn hơn hộ gia đình. Theo khoản 2 Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, khai thác nước cho sản xuất nông nghiệp thuộc nhóm phải có giấy phép, trừ trường hợp được miễn. Vì vậy, chủ trang trại không nên mặc định rằng giếng khoan phục vụ nông nghiệp chỉ cần thông báo đơn giản; cần xác định rõ lưu lượng, mục đích và ngưỡng pháp lý áp dụng cho khu vực cụ thể.

Cơ sở sản xuất

Cơ sở sản xuất, nhà xưởng, khu chế biến hoặc cơ sở kinh doanh dịch vụ thường thuộc nhóm phải xin giấy phép khai thác nước dưới đất khi tự khai thác bằng giếng khoan. Căn cứ khoản 2 Điều 52 Luật Tài nguyên nước 2023, hoạt động khai thác cho sản xuất công nghiệp, kinh doanh, dịch vụ là đối tượng chịu giấy phép nếu không thuộc diện miễn. Với nhóm này, ngoài thủ tục tài nguyên nước, cơ sở còn phải bảo đảm yêu cầu môi trường, phòng cháy chữa cháy, an toàn công trình và tiêu chuẩn xả thải nếu có.

Người khoan giếng và người sử dụng nước đều phải lưu ý gì?

Ngoài nghĩa vụ của chủ công trình khai thác, tổ chức hành nghề khoan nước dưới đất cũng phải đáp ứng điều kiện hành nghề theo Nghị định 54/2024/NĐ-CP. Điều này có ý nghĩa thực tiễn lớn vì một giếng khoan hợp pháp không chỉ phụ thuộc vào mục đích sử dụng mà còn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn của đơn vị thi công. Nếu thuê đơn vị khoan không đủ điều kiện, chủ giếng vẫn có thể đối mặt với rủi ro pháp lý khi công trình bị coi là không bảo đảm yêu cầu quản lý.

Trong thực tiễn, chủ thể nên xác định ba câu hỏi trước khi khoan: thứ nhất, giếng phục vụ mục đích gì; thứ hai, công trình có thuộc diện kê khai, đăng ký hay xin giấy phép; thứ ba, nơi dự kiến khoan có nằm trong khu vực hạn chế khai thác hoặc vùng đã có dấu hiệu cạn kiệt nguồn nước hay không. Việc xác định đúng ba yếu tố này giúp tránh khoan xong mới phát hiện phải làm thủ tục bổ sung hoặc bị yêu cầu dừng khai thác.

Hậu quả pháp lý khi khoan giếng không đúng thủ tục

Khoan giếng và đưa vào khai thác khi chưa thực hiện đúng nghĩa vụ kê khai, đăng ký hoặc xin phép có thể dẫn đến xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc đình chỉ khai thác. Trong lĩnh vực tài nguyên nước, cơ quan quản lý có quyền yêu cầu dừng khai thác, tháo dỡ công trình không hợp pháp hoặc thực hiện thủ tục hợp thức hóa nếu điều kiện pháp luật cho phép. Đối với cơ sở sản xuất, rủi ro pháp lý còn kéo theo rủi ro vận hành, vì việc thiếu nguồn nước hợp pháp có thể làm gián đoạn toàn bộ dây chuyền.

Về phương diện quản trị tuân thủ, thực hiện đúng thủ tục ngay từ đầu luôn là lựa chọn an toàn hơn so với xử lý vi phạm về sau. Điều này đặc biệt đúng trong bối cảnh pháp luật tài nguyên nước hiện hành chuyển mạnh sang quản lý theo lưu vực, tầng chứa nước và rủi ro suy thoái nguồn nước. Từ góc độ pháp lý, “khoan được hay không” chưa đủ; điều quan trọng là “khoan để làm gì, ở đâu, với lưu lượng nào và bằng thủ tục nào”.

Kết luận

Khoan giếng tại nhà, trang trại hoặc cơ sở sản xuất không mặc nhiên được tự do thực hiện như một hoạt động dân sự thông thường. Theo Luật Tài nguyên nước 2023, hộ gia đình khai thác nước dưới đất cho sinh hoạt phải kê khai; còn khai thác cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, kinh doanh, dịch vụ thường phải xin giấy phép nếu không thuộc diện miễn. Nghị định 54/2024/NĐ-CP và Nghị định 23/2026/NĐ-CP hiện là căn cứ trực tiếp để xác định trình tự, thủ tục và cơ quan tiếp nhận. Việc rà soát đúng mục đích sử dụng và quy mô khai thác là điều kiện tiên quyết trước khi khoan giếng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Tài nguyên nước 2023, số 28/2023/QH15.
• Nghị định 54/2024/NĐ-CP quy định việc hành nghề khoan nước dưới đất, kê khai, đăng ký, cấp phép, dịch vụ tài nguyên nước và tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước.
• Nghị định 23/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định trong lĩnh vực tài nguyên nước.
• Cổng thông tin văn bản của Chính phủ về Nghị định 54/2024/NĐ-CP.
• Các tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ về kê khai, đăng ký khai thác nước dưới đất theo Nghị định 54/2024/NĐ-CP.