Điều kiện và thời điểm được bỏ phiếu sớm, bỏ phiếu tại nhà

Khái quát về cơ chế bỏ phiếu sớm và bỏ phiếu tại nhà

Pháp luật bầu cử Việt Nam quy định nguyên tắc chung là cử tri thực hiện quyền bỏ phiếu trực tiếp tại khu vực bỏ phiếu trong ngày bầu cử. Tuy nhiên, để bảo đảm quyền bầu cử trong những tình huống đặc thù, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015 cho phép hai cơ chế ngoại lệ quan trọng: bỏ phiếu sớm và mang hòm phiếu phụ đến nơi ở hoặc nơi điều trị của cử tri. Đây là các cơ chế được áp dụng có điều kiện, không phải quyền lựa chọn tùy nghi của mọi cử tri.

Về mặt kỹ thuật lập pháp, bỏ phiếu sớm được đặt trong khuôn khổ thời gian của ngày bầu cử và do tổ bầu cử quyết định trong giới hạn luật định. Còn việc bỏ phiếu tại nhà thực chất là việc tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến cho cử tri không thể đến điểm bỏ phiếu vì lý do sức khỏe, tuổi cao hoặc khuyết tật. Hai cơ chế này cùng hướng tới mục tiêu bảo đảm tính phổ quát của quyền bầu cử, đồng thời vẫn giữ nguyên các yêu cầu về công khai, đúng trình tự và an toàn lá phiếu.

Khi nào được bỏ phiếu sớm?

Theo điểm a khoản 1 Điều 11 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, việc bỏ phiếu được tiến hành liên tục từ 07 giờ sáng đến 19 giờ cùng ngày. Tùy tình hình địa phương, tổ bầu cử có thể quyết định cho bắt đầu bỏ phiếu sớm hơn nhưng không được trước 05 giờ sáng, hoặc kết thúc muộn hơn nhưng không được quá 21 giờ cùng ngày. Quy định này cho phép linh hoạt tổ chức bầu cử, nhất là tại địa bàn có điều kiện đi lại khó khăn, số lượng cử tri lớn hoặc phát sinh yêu cầu tổ chức phù hợp với thực tế địa phương.

Cần phân biệt bỏ phiếu sớm trong ngày bầu cử với trường hợp đặc biệt phải hoãn ngày bỏ phiếu hoặc tổ chức bỏ phiếu sớm hơn ngày quy định. Theo khoản 3 Điều 11 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, trường hợp đặc biệt cần hoãn ngày bỏ phiếu hoặc bỏ phiếu sớm hơn ngày quy định thì Ủy ban bầu cử trình Hội đồng bầu cử quốc gia xem xét, quyết định. Như vậy, tổ bầu cử chỉ có thẩm quyền điều chỉnh khung giờ trong ngày; còn việc thay đổi sang ngày khác thuộc thẩm quyền quyết định ở cấp cao hơn.

Về bản chất, bỏ phiếu sớm không làm thay đổi quyền và nghĩa vụ bầu cử của cử tri. Cử tri vẫn phải thực hiện việc bỏ phiếu trực tiếp, đúng địa điểm, đúng thủ tục, bảo đảm nguyên tắc một người, một phiếu và bỏ phiếu kín. Vì vậy, cơ chế này chỉ điều chỉnh thời điểm thực hiện, không làm thay đổi nội dung hay giá trị pháp lý của lá phiếu.

Khi nào được bỏ phiếu tại nhà?

Pháp luật chỉ cho phép bỏ phiếu tại nhà trong những trường hợp cử tri không thể đến khu vực bỏ phiếu do ốm đau, già yếu, khuyết tật hoặc các tình trạng tương tự được pháp luật bầu cử ghi nhận. Theo khoản 4 Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến nơi ở hoặc nơi điều trị của cử tri để cử tri nhận phiếu và tự mình bỏ phiếu. Cơ chế này nhằm bảo đảm không ai bị tước quyền bầu cử chỉ vì không thể di chuyển đến điểm bỏ phiếu.

Điều kiện trọng tâm của bỏ phiếu tại nhà là cử tri phải thuộc nhóm không thể đến điểm bỏ phiếu vì lý do khách quan, và việc bỏ phiếu vẫn phải được tổ chức theo đúng trình tự, dưới sự giám sát hợp lệ. Hòm phiếu phụ được dùng để tiếp nhận phiếu của cử tri trong trường hợp này, bảo đảm phiếu được niêm phong, kiểm đếm và hòa nhập vào kết quả chung theo quy định. Do đó, đây không phải là hình thức bỏ phiếu từ xa theo nghĩa hiện đại, mà là một phương thức hỗ trợ tại chỗ để thực hiện quyền bầu cử.

Trường hợp cử tri tạm thời vắng mặt, bận việc cá nhân, hoặc muốn bỏ phiếu tại nhà vì thuận tiện thì không thuộc diện được áp dụng. Pháp luật đặt tiêu chí khá chặt chẽ để tránh lạm dụng, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng giữa cử tri và tính nghiêm minh của quy trình bầu cử. Vì vậy, việc xét cho bỏ phiếu tại nhà phải dựa trên tình trạng thực tế và thẩm quyền xác nhận, không thể tự ý yêu cầu.

Quan hệ giữa bỏ phiếu sớm và bỏ phiếu tại nhà

Hai cơ chế này có mục đích chung nhưng khác nhau về điều kiện áp dụng và cách thức thực hiện. Bỏ phiếu sớm là điều chỉnh về thời gian tổ chức bỏ phiếu trong ngày bầu cử, còn bỏ phiếu tại nhà là điều chỉnh về địa điểm thực hiện quyền bầu cử đối với một nhóm cử tri đặc thù. Bỏ phiếu sớm thường mang tính tổ chức chung theo khu vực, trong khi bỏ phiếu tại nhà mang tính cá biệt đối với từng cử tri.

Trong thực tiễn, một địa phương có thể đồng thời áp dụng cả hai cơ chế nếu điều kiện thực tế đòi hỏi. Tuy nhiên, việc áp dụng phải căn cứ đúng thẩm quyền, đúng điều kiện và đúng trình tự luật định. Mọi hình thức mở rộng ngoài khuôn khổ này đều làm phát sinh rủi ro về tính hợp pháp của quá trình bầu cử.

Ý nghĩa pháp lý và yêu cầu tuân thủ

Quy định về bỏ phiếu sớm và bỏ phiếu tại nhà thể hiện rõ nguyên tắc bảo đảm quyền bầu cử thực chất, không chỉ dừng ở quy định hình thức. Khi pháp luật cho phép linh hoạt về thời gian và phương thức hỗ trợ, mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo đảm mọi cử tri đủ điều kiện đều có cơ hội thực hiện lá phiếu của mình. Đồng thời, các giới hạn chặt chẽ về thẩm quyền, thời điểm và đối tượng áp dụng giúp duy trì tính công bằng, minh bạch và an toàn của cuộc bầu cử.

Từ góc độ áp dụng pháp luật, cơ quan tổ chức bầu cử cần xác định rõ: bỏ phiếu sớm chỉ trong khung 05 giờ đến 21 giờ cùng ngày theo quyết định của tổ bầu cử; còn bỏ phiếu tại nhà chỉ dành cho cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật hoặc trường hợp tương tự theo khoản 4 Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015. Cách hiểu đúng và áp dụng đúng hai cơ chế này là điều kiện cần để vừa bảo vệ quyền bầu cử của công dân, vừa bảo đảm tính hợp pháp của toàn bộ quy trình bầu cử.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015, số 85/2015/QH13.
• Khoản 1 Điều 11 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.
• Khoản 3 Điều 11 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.
• Khoản 4 Điều 69 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.
• Văn bản hợp nhất và hệ thống văn bản pháp luật hiện hành của Chính phủ về Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân.