Trách nhiệm pháp lý khi tư vấn khám chữa bệnh từ xa sai

Cơ sở pháp lý điều chỉnh khám chữa bệnh từ xa

Khám chữa bệnh từ xa là hình thức khám bệnh, chữa bệnh không trực tiếp tiếp xúc giữa người hành nghề và người bệnh mà được thực hiện thông qua thiết bị, công nghệ thông tin theo khoản 19 Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Đây không còn là hoạt động thử nghiệm hay ngoại lệ quản lý mà đã trở thành một phương thức chuyên môn được luật hóa trong hệ thống y tế.

Điểm mấu chốt là pháp luật không tách khám từ xa ra khỏi các chuẩn mực nghề nghiệp chung. Theo điểm a và điểm b khoản 1 Điều 79 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, khám chữa bệnh từ xa phải trong phạm vi hành nghề của người hành nghề và việc chữa bệnh từ xa phải theo danh mục bệnh, tình trạng bệnh do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành; người hành nghề phải chịu trách nhiệm về kết quả chẩn đoán, chỉ định phương pháp chữa bệnh và kê đơn thuốc của mình.

Đối với hỗ trợ khám chữa bệnh từ xa giữa các cơ sở, khoản 2 Điều 79 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 xác định người hành nghề trực tiếp khám, chữa bệnh tại cơ sở được hỗ trợ chịu trách nhiệm về kết quả khám chữa bệnh của mình. Cùng lúc, cơ sở được hỗ trợ phải chi trả chi phí hỗ trợ theo thỏa thuận giữa các cơ sở, cho thấy quan hệ pháp lý trong telemedicine thường có ít nhất hai lớp: quan hệ chuyên môn và quan hệ dịch vụ kỹ thuật.

Xác định lỗi khi bác sĩ tư vấn sai

Trách nhiệm của bác sĩ phát sinh trước hết từ nghĩa vụ nghề nghiệp cá nhân. Khi bác sĩ chẩn đoán sai, chỉ định sai phương pháp điều trị hoặc kê đơn sai trong phiên tư vấn từ xa, căn cứ trực tiếp để xác định trách nhiệm là điểm b khoản 1 Điều 79 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Quy định này đặt trách nhiệm ngay tại chủ thể chuyên môn đã ra quyết định lâm sàng, không phụ thuộc vào việc hoạt động được thực hiện qua màn hình hay tại phòng khám.

Việc đánh giá lỗi phải bám vào hành vi chuyên môn cụ thể. Nếu bác sĩ không khai thác đầy đủ triệu chứng, bỏ qua dấu hiệu cảnh báo, sử dụng dữ liệu đầu vào không đủ để chẩn đoán nhưng vẫn đưa ra kết luận điều trị, thì hành vi đó là sai sót nghề nghiệp có căn cứ xác định. Trong môi trường từ xa, trách nhiệm còn nặng hơn khi bác sĩ vẫn phải bảo đảm việc tư vấn nằm trong giới hạn của phương tiện kỹ thuật, không được biến công nghệ thành lý do giảm chuẩn mực chuyên môn.

Khi lỗi của bác sĩ gây thiệt hại cho người bệnh, trách nhiệm dân sự được xem xét theo quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Cụ thể, theo khoản 1 Điều 584, người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường; theo các điều 590 và 591 Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại do sức khỏe, tính mạng bị xâm phạm bao gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc và khoản bù đắp tổn thất tinh thần.

Nền tảng y tế số chịu trách nhiệm đến đâu

Nền tảng chỉ chịu trách nhiệm độc lập khi nó tham gia vào chính quá trình cung ứng dịch vụ y tế hoặc vi phạm nghĩa vụ của bên trung gian có kiểm soát. Nếu nền tảng chỉ cung cấp hạ tầng kỹ thuật thuần túy, còn bác sĩ là người ra quyết định chuyên môn và cơ sở y tế là đơn vị ký hợp đồng dịch vụ với người bệnh, thì trách nhiệm cốt lõi về chẩn đoán và điều trị thuộc về bác sĩ và cơ sở y tế.

Ngược lại, nếu nền tảng can thiệp vào nội dung chuyên môn, sắp xếp bác sĩ không đủ điều kiện, quảng bá sai phạm vi dịch vụ, chỉnh sửa dữ liệu đầu vào, hoặc tự động hóa khuyến nghị điều trị mà không kiểm soát an toàn, nền tảng có thể bị xem xét cùng chịu trách nhiệm. Trong trường hợp này, nền tảng không còn là “kênh truyền tin” đơn thuần mà trở thành một mắt xích trong chuỗi cung ứng dịch vụ y tế, từ đó phát sinh trách nhiệm theo hợp đồng, bồi thường thiệt hại và nghĩa vụ quản trị rủi ro dữ liệu.

Trách nhiệm của nền tảng còn gắn với bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin sức khỏe. Khi nền tảng thu thập, lưu trữ, chia sẻ hoặc xử lý hồ sơ bệnh án điện tử, thông tin triệu chứng, đơn thuốc và hình ảnh y khoa, việc quản lý dữ liệu phải tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và lưu trữ hồ sơ y tế. Nếu nền tảng làm lộ thông tin hoặc xử lý dữ liệu không đúng mục đích, trách nhiệm không chỉ dừng ở khía cạnh hợp đồng mà còn có thể kéo theo trách nhiệm hành chính và dân sự độc lập.

Phân định trách nhiệm giữa bác sĩ, cơ sở y tế và nền tảng

Để phân định trách nhiệm đúng, cần nhìn vào ba câu hỏi: ai ra quyết định chuyên môn, ai kiểm soát quy trình kỹ thuật, và ai là bên cam kết với người bệnh. Nếu bác sĩ là người chẩn đoán, kê đơn, chỉ định điều trị thì bác sĩ chịu trách nhiệm chính về sai sót chuyên môn theo điểm b khoản 1 Điều 79 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Nếu cơ sở y tế tổ chức hoạt động, ký hợp đồng với người bệnh, phân công bác sĩ và bảo đảm điều kiện hành nghề, cơ sở y tế phải chịu trách nhiệm quản trị và trách nhiệm bồi thường trong phạm vi lỗi tổ chức.

Nền tảng chịu trách nhiệm khi chính nền tảng là bên tổ chức dịch vụ y tế số, định danh bác sĩ, xử lý lịch khám, điều phối tư vấn, lưu hồ sơ và kiểm soát thuật toán hỗ trợ quyết định. Trong mô hình này, nền tảng không thể viện dẫn vị trí kỹ thuật để loại trừ toàn bộ trách nhiệm nếu lỗi phát sinh từ cơ chế vận hành của chính nó. Tùy cấu trúc giao dịch, nền tảng còn có thể cùng cơ sở y tế bị yêu cầu liên đới bồi thường khi người bệnh chứng minh được mối liên hệ nhân quả giữa lỗi hệ thống và thiệt hại.

Khả năng miễn hoặc giảm trách nhiệm chỉ xuất hiện khi chứng minh được thiệt hại do lỗi của người bệnh, do sự kiện bất khả kháng hoặc do chính người bệnh không cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ làm sai lệch quyết định chuyên môn. Tuy nhiên, việc miễn trừ không tự động áp dụng; bên bị yêu cầu chịu trách nhiệm phải chứng minh đủ căn cứ pháp lý và quan hệ nhân quả để loại trừ phần lỗi của mình.

Các loại trách nhiệm pháp lý có thể phát sinh

Thứ nhất là trách nhiệm dân sự, trọng tâm là bồi thường thiệt hại cho người bệnh hoặc thân nhân người bệnh theo Bộ luật Dân sự 2015. Mức bồi thường phụ thuộc vào hậu quả thực tế, bao gồm thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, chi phí cứu chữa, thu nhập bị mất và tổn thất tinh thần.

Thứ hai là trách nhiệm hành chính khi cơ sở y tế hoặc nền tảng vi phạm quy định về giấy phép, phạm vi hành nghề, điều kiện kỹ thuật, lưu trữ hồ sơ hoặc bảo mật dữ liệu. Xử phạt hành chính thường gắn với hành vi vi phạm thủ tục, điều kiện hoạt động và quản lý chuyên môn, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc đã phát sinh thiệt hại hay chưa.

Thứ ba là trách nhiệm kỷ luật nghề nghiệp đối với bác sĩ hoặc nhân sự y tế. Nếu bác sĩ vi phạm quy tắc đạo đức nghề nghiệp, quy trình chuyên môn, kê đơn không đúng hoặc sử dụng ngôn ngữ tư vấn gây hiểu lầm cho người bệnh, cơ quan quản lý nghề nghiệp và đơn vị sử dụng lao động có căn cứ áp dụng biện pháp kỷ luật nội bộ theo quy chế chuyên môn và quy định về hành nghề khám chữa bệnh.

Thứ tư là trách nhiệm hình sự trong trường hợp có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, nhất là khi hành vi vi phạm quy tắc nghề nghiệp gây hậu quả nghiêm trọng về tính mạng, sức khỏe hoặc khi có dấu hiệu làm giả hồ sơ, gian dối trong kê đơn, hoặc xâm phạm trái phép dữ liệu sức khỏe. Hình sự hóa chỉ đặt ra khi mức độ nguy hiểm cho xã hội vượt qua ngưỡng xử lý dân sự và hành chính.

Ý nghĩa thực tiễn đối với vận hành nền tảng telemedicine

Đối với bác sĩ, nguyên tắc then chốt là không vượt quá phạm vi hành nghề, không chẩn đoán khi dữ liệu không đủ và không kê đơn chỉ dựa vào yêu cầu của người bệnh. Một phiên tư vấn từ xa hợp pháp phải bảo đảm việc thu thập thông tin đủ tin cậy, ghi nhận hồ sơ đầy đủ và giải thích rõ giới hạn của tư vấn từ xa.

Đối với nền tảng, cần thiết lập cơ chế định danh bác sĩ, kiểm tra giấy phép hành nghề, lưu vết hoạt động tư vấn, công bố điều khoản dịch vụ rõ ràng và tách bạch phần hỗ trợ kỹ thuật với phần quyết định chuyên môn. Nền tảng càng can thiệp sâu vào quy trình y khoa thì nguy cơ bị quy trách nhiệm càng lớn nếu không có kiểm soát pháp lý và kỹ thuật tương xứng.

Đối với cơ sở y tế, việc xây dựng quy trình chuẩn, phân tầng ca bệnh, quản lý hồ sơ điện tử và cơ chế phản hồi sự cố là bắt buộc để giảm rủi ro tranh chấp. Trong môi trường y tế số, trách nhiệm không còn được nhìn như lỗi đơn tuyến của bác sĩ mà là trách nhiệm chuỗi, nơi mỗi chủ thể phải gánh phần nghĩa vụ tương ứng với vai trò của mình.

Kết luận

Khi khám chữa bệnh từ xa bị tư vấn sai, bác sĩ là chủ thể chịu trách nhiệm trực tiếp về chẩn đoán, chỉ định và kê đơn theo điểm b khoản 1 Điều 79 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023. Nền tảng chỉ thoát trách nhiệm khi thực sự chỉ cung cấp hạ tầng kỹ thuật và không can thiệp vào quyết định chuyên môn; ngược lại, nếu kiểm soát nội dung dịch vụ, dữ liệu hoặc quy trình tư vấn, nền tảng cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm tương ứng.

Việc xác định đúng trách nhiệm đòi hỏi phân tích đồng thời ba lớp: chuẩn mực chuyên môn y khoa, quan hệ hợp đồng với người bệnh và cơ chế quản trị rủi ro của nền tảng. Đây là nền tảng pháp lý để bảo vệ người bệnh, đồng thời tạo hành lang an toàn cho phát triển telemedicine một cách hợp pháp và bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh số 15/2023/QH15.
• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13.
• Nghị định số 96/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Khám bệnh, chữa bệnh.
• Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14.
• Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Thông tư và quy định chuyên môn của Bộ Y tế về khám chữa bệnh từ xa, hồ sơ bệnh án điện tử và kê đơn thuốc.