Khai thác thủy sản bằng xung điện, chất nổ hoặc ngư cụ cấm: mức xử lý và cách tố giác

Cơ sở pháp lý điều chỉnh hành vi khai thác thủy sản bị cấm

Pháp luật về thủy sản xác lập nguyên tắc bảo vệ, tái tạo và khai thác bền vững nguồn lợi thủy sản; trong đó, hành vi sử dụng xung điện, chất nổ, chất độc, hóa chất cấm và ngư cụ bị cấm bị coi là nhóm hành vi xâm hại nghiêm trọng đến tài nguyên sinh vật biển và nội thủy. Theo khoản 7 Điều 7 Luật Thủy sản 2017, các hành vi sử dụng chất cấm, chất độc, chất nổ, xung điện, xung kích điện, hóa chất độc hoặc phương tiện, ngư cụ có tính hủy hoại nguồn lợi thủy sản đều bị nghiêm cấm.

Về xử phạt hành chính, Nghị định số 38/2024/NĐ-CP của Chính phủ là căn cứ quan trọng đang được áp dụng trong năm 2026 đối với vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản. Đối với trường hợp hành vi đã đủ dấu hiệu tội phạm, việc xử lý chuyển sang cơ chế hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017. Sự phân định giữa hành chính và hình sự chủ yếu căn cứ vào tính chất phương tiện, hậu quả gây ra, giá trị thiệt hại, số lượng thủy sản thu được và tình trạng tái phạm.

Mức xử lý vi phạm hành chính

1. Hành vi sử dụng xung điện, dòng điện để khai thác thủy sản

Theo Điều 29 Nghị định 38/2024/NĐ-CP, hành vi sử dụng xung điện, dòng điện để khai thác thủy sản bị xử phạt theo mức độ phương tiện và hình thức sử dụng. Trường hợp sử dụng công cụ kích điện để khai thác thủy sản khi không sử dụng tàu cá, người vi phạm bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng theo khoản 1 Điều 29 Nghị định 38/2024/NĐ-CP. Trường hợp dùng xung điện hoặc trực tiếp sử dụng dòng điện từ máy phát điện trên tàu cá, mức phạt tăng dần theo chiều dài lớn nhất của tàu cá, từ 5.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng theo các khoản tương ứng của Điều 29 Nghị định 38/2024/NĐ-CP. Nếu sử dụng trực tiếp dòng điện từ điện lưới để khai thác thủy sản mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng theo khoản 4 Điều 29 Nghị định 38/2024/NĐ-CP.

Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn bị áp dụng biện pháp tịch thu công cụ, ngư cụ, thiết bị điện dùng để khai thác thủy sản theo quy định về xử phạt bổ sung và khắc phục hậu quả. Đây là chế tài có ý nghĩa ngăn chặn tái phạm, vì công cụ kích điện là phương tiện có khả năng tiếp tục được sử dụng ngay sau khi vi phạm nếu không bị thu giữ.

2. Hành vi sử dụng chất nổ, chất độc, hóa chất cấm hoặc ngư cụ bị cấm

Theo Điều 30 Nghị định 38/2024/NĐ-CP, hành vi sử dụng chất cấm, hóa chất cấm, chất độc, chất nổ, thực vật có độc tố, hóa chất khác để khai thác thủy sản mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng đối với cá nhân theo khoản 3 Điều 30 Nghị định 38/2024/NĐ-CP. Trường hợp tổ chức thực hiện cùng hành vi vi phạm thì mức phạt tiền bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân, theo quy tắc xác định mức phạt tại Luật Xử lý vi phạm hành chính và Nghị định 38/2024/NĐ-CP.

Nhóm hành vi này thường kéo theo việc tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đặc biệt là chất nổ, kíp nổ, thuốc nổ, hóa chất độc hoặc phương tiện sử dụng để vận chuyển, kích nổ, tàng trữ. Trong thực tiễn áp dụng, cơ quan có thẩm quyền thường xem xét thêm yếu tố địa bàn khai thác, phạm vi ảnh hưởng và nguy cơ cháy nổ, để xác định mức độ nguy hiểm của hành vi.

Trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Khi hành vi sử dụng xung điện, chất nổ, chất độc, hóa chất cấm hoặc ngư cụ bị cấm gây hậu quả đạt ngưỡng luật định, người vi phạm bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản theo Điều 242 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Điều luật này áp dụng đối với trường hợp khai thác bằng phương pháp hủy diệt mà gây thiệt hại nguồn lợi thủy sản từ mức luật định, hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

Khung hình phạt cơ bản tại khoản 1 Điều 242 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, gồm phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù. Các khung tăng nặng được áp dụng khi hành vi gây thiệt hại lớn hơn, có tính chất chuyên nghiệp, tái phạm nguy hiểm hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Cách tố giác hành vi khai thác thủy sản bằng phương pháp hủy diệt

Tố giác cần được thực hiện càng sớm càng tốt để bảo đảm việc ngăn chặn, kiểm tra hiện trường và thu giữ tang vật. Người dân có thể phản ánh đến Công an cấp xã, Ủy ban nhân dân cấp xã, lực lượng kiểm ngư, biên phòng, cơ quan quản lý thủy sản ở cấp tỉnh hoặc cơ quan cảnh sát điều tra khi hành vi có dấu hiệu tội phạm. Từ 01/07/2025, hệ thống chính quyền địa phương thực hiện theo mô hình 2 cấp, vì vậy đầu mối tiếp nhận tại cơ sở tập trung ở cấp xã/phường/đặc khu và cấp tỉnh.

Đơn tố giác nên nêu rõ thời gian, địa điểm, loại phương tiện, số người tham gia, loại ngư cụ, dấu hiệu nhận biết như ánh sáng bất thường, tiếng nổ, dây điện, bình ắc quy, máy phát điện, bao tải hóa chất hoặc vị trí neo đậu tàu cá. Nếu có thể, người tố giác cần lưu giữ ảnh chụp, video, tọa độ, biển số tàu, số đăng ký phương tiện, số điện thoại liên hệ của người chứng kiến và hiện vật liên quan. Chứng cứ càng cụ thể thì việc xác minh càng nhanh và khả năng xử lý đúng thẩm quyền càng cao.

Hình thức nộp tố giác

Người dân có thể nộp đơn trực tiếp, gửi qua bưu điện hoặc phản ánh qua đường dây nóng của cơ quan có thẩm quyền ở địa phương. Trong trường hợp có nguy cơ tiếp diễn ngay, việc báo tin trực tiếp cho công an xã/phường, đồn biên phòng, kiểm ngư hoặc chính quyền địa phương là biện pháp phù hợp nhất để chặn hành vi. Khi vụ việc có dấu hiệu hình sự, cơ quan tiếp nhận phải chuyển tin báo theo đúng trình tự tố tụng hình sự để xác minh, giải quyết theo thẩm quyền.

Giá trị quản lý và ý nghĩa phòng ngừa

Chế tài hiện hành thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước đối với hành vi khai thác thủy sản mang tính hủy diệt: xử phạt nghiêm, tịch thu phương tiện, và chuyển sang trách nhiệm hình sự khi đạt ngưỡng cấu thành tội phạm. Cách tiếp cận này không chỉ nhằm xử lý người vi phạm mà còn hướng tới phục hồi hệ sinh thái, bảo vệ sinh kế lâu dài của cộng đồng ngư dân và duy trì trật tự khai thác hợp pháp. Trên thực tế, hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc lớn vào việc phát hiện sớm, phối hợp liên ngành và ý thức tố giác của người dân ven biển, ven sông, ven hồ.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thủy sản 2017, đặc biệt khoản 7 Điều 7.
• Nghị định số 38/2024/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản, đặc biệt Điều 29 và Điều 30.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, đặc biệt Điều 242 về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, sửa đổi, bổ sung năm 2020.
• Nghị định số 144/2021/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh, trật tự và an toàn xã hội, trong phạm vi liên quan đến tiếp nhận, xử lý tin báo.