Kết hôn khi đang có vợ hoặc chồng: hậu quả pháp lý

Khung pháp lý của chế độ một vợ, một chồng

Pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam xác lập nguyên tắc hôn nhân phải dựa trên chế độ một vợ, một chồng. Theo điểm c khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, hành vi kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người đang có vợ hoặc có chồng thuộc nhóm hành vi bị cấm. Quy định này là nền tảng để xác định tính trái pháp luật của việc kết hôn trong trường hợp một bên chưa chấm dứt quan hệ hôn nhân hợp pháp trước đó.

Về mặt hiệu lực, việc kết hôn khi đang có vợ hoặc chồng không làm phát sinh một quan hệ hôn nhân được pháp luật công nhận. Đây không phải là một sai sót thủ tục đơn thuần mà là hành vi vi phạm điều cấm của luật. Do đó, hậu quả pháp lý không dừng ở việc xử lý nội bộ giữa các bên mà còn kéo theo cơ chế hủy kết hôn trái pháp luật và trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Hôn nhân được xác lập trái pháp luật sẽ bị hủy

Theo khoản 1 Điều 11 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, hôn nhân trái pháp luật là việc kết hôn vi phạm điều kiện kết hôn hoặc thuộc trường hợp bị cấm kết hôn. Khi một bên đang có vợ hoặc chồng mà vẫn kết hôn với người khác, quan hệ đó thuộc trường hợp kết hôn trái pháp luật. Cơ quan có thẩm quyền sẽ tuyên hủy việc kết hôn khi có yêu cầu hợp lệ theo luật định.

Hậu quả trực tiếp của việc hủy kết hôn trái pháp luật là các bên không còn được công nhận là vợ chồng từ thời điểm việc kết hôn bị tuyên vô hiệu. Theo khoản 1 Điều 12 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ vợ chồng chấm dứt kể từ thời điểm bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong việc xác định quyền nhân thân, tài sản và quan hệ thừa kế sau này.

Hệ quả đối với quan hệ nhân thân

Khi việc kết hôn bị hủy, Nhà nước không công nhận quan hệ vợ chồng giữa hai người đã kết hôn trái pháp luật. Hai bên không phát sinh đầy đủ quyền và nghĩa vụ của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Mọi việc nhân danh quan hệ vợ chồng để tạo lập quyền, nghĩa vụ tiếp theo đều không có cơ sở pháp lý vững chắc.

Trường hợp một bên đang có vợ hoặc chồng nhưng cố ý xác lập thêm quan hệ hôn nhân mới, quan hệ hôn nhân hợp pháp trước đó vẫn tồn tại cho đến khi được chấm dứt bằng ly hôn hoặc sự kiện pháp lý hợp lệ khác. Điều này cho thấy việc kết hôn lần hai không làm mất hiệu lực của cuộc hôn nhân trước, nhưng lại tạo ra một quan hệ trái luật phải bị loại bỏ. Từ góc độ quản lý hộ tịch, sự kiện này cũng là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý hồ sơ đăng ký kết hôn đã thực hiện.

Quyền, nghĩa vụ đối với con chung

Khoản 2 Điều 12 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định quyền, nghĩa vụ của cha, mẹ, con trong trường hợp hủy kết hôn trái pháp luật được giải quyết như khi ly hôn. Quy định này nhằm bảo vệ ổn định cho trẻ em và tránh để hậu quả pháp lý của việc vi phạm hôn nhân ảnh hưởng bất lợi đến con. Vì vậy, con sinh ra từ quan hệ này vẫn được bảo đảm quyền được xác định cha, mẹ, quyền nuôi dưỡng, chăm sóc, cấp dưỡng và các quyền nhân thân khác theo pháp luật.

Về nguyên tắc, tình trạng hôn nhân trái pháp luật của cha mẹ không làm mất quyền lợi của con. Khi phát sinh tranh chấp, Tòa án áp dụng các quy định về quyền, nghĩa vụ cha mẹ con trong trường hợp ly hôn để giải quyết. Đây là điểm thể hiện rõ định hướng bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ em trong pháp luật hôn nhân và gia đình.

Quan hệ tài sản và nghĩa vụ phát sinh giữa các bên

Theo khoản 3 Điều 12 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng giữa các bên được giải quyết theo thỏa thuận; nếu không có thỏa thuận thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự và các luật có liên quan. Việc giải quyết phải bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ và con. Công việc nội trợ và công việc khác có liên quan để duy trì đời sống chung cũng được coi như lao động có thu nhập.

Quy định này cho thấy pháp luật không mặc nhiên xóa bỏ mọi hệ quả tài sản đã hình thành trong thời gian các bên chung sống. Tuy nhiên, phần tài sản đó không được suy đoán như tài sản chung của vợ chồng hợp pháp nếu việc kết hôn đã bị tuyên vô hiệu. Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án xem xét công sức đóng góp, nguồn gốc tài sản và hoàn cảnh cụ thể của từng bên để bảo đảm công bằng.

Trách nhiệm hành chính khi vi phạm

Người đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn với người khác, hoặc chung sống như vợ chồng với người khác, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP. Mức phạt đối với hành vi này là phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng. Đây là chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Chế tài hành chính có ý nghĩa răn đe và ngăn chặn hành vi xâm phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng. Trong thực tiễn áp dụng, cơ quan có thẩm quyền thường xem xét yếu tố hành vi kết hôn trái phép, hành vi chung sống công khai như vợ chồng và các tình tiết kèm theo. Việc đã bị xử phạt hành chính trước đó còn là căn cứ quan trọng để đánh giá khả năng chuyển hóa sang trách nhiệm hình sự nếu tiếp tục vi phạm.

Trách nhiệm hình sự về tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng

Điều 182 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng. Người nào đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác, hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ là đang có chồng, có vợ, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các trường hợp luật định. Khung hình phạt cơ bản là cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Trường hợp phạm tội làm cho quan hệ hôn nhân của một hoặc hai bên dẫn đến ly hôn, hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, là căn cứ quan trọng để truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 182 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu hành vi làm cho vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên tự sát, hoặc đã có quyết định của Tòa án hủy việc kết hôn hoặc buộc chấm dứt việc chung sống như vợ chồng trái với chế độ một vợ, một chồng mà vẫn duy trì quan hệ đó, thì khung hình phạt tăng lên theo khoản 2 Điều 182. Mức phạt trong trường hợp này là phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết

Khi phát hiện việc kết hôn trái pháp luật, nhiều chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn. Theo Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP, quyền yêu cầu này thuộc về một hoặc hai bên đã kết hôn trái pháp luật, vợ, chồng hoặc con của người đang có vợ, có chồng mà kết hôn với người khác, cùng một số cơ quan, tổ chức có thẩm quyền khác theo luật định. Cơ chế này bảo đảm việc xử lý vi phạm không phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí của người vi phạm.

Trong thực tiễn, yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật thường đi kèm tranh chấp về con chung, tài sản hoặc yêu cầu xử lý hành vi vi phạm chế độ hôn nhân. Khi đó, Tòa án phải phân định rõ đâu là quan hệ hôn nhân bị vô hiệu, đâu là quyền và nghĩa vụ dân sự vẫn cần tiếp tục được giải quyết. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật mà vẫn giữ được sự ổn định cho các quan hệ phát sinh liên quan.

Ý nghĩa thực tiễn của việc nhận diện đúng hậu quả pháp lý

Nhận diện đúng hậu quả pháp lý của việc kết hôn khi đang có vợ hoặc chồng có ý nghĩa lớn trong tư vấn pháp luật, công chứng, đăng ký hộ tịch và giải quyết tranh chấp tại Tòa án. Sai sót trong việc xác định tình trạng hôn nhân có thể làm phát sinh giao dịch, quyền lợi và nghĩa vụ trên cơ sở không hợp pháp. Vì vậy, việc kiểm tra điều kiện kết hôn là bước bắt buộc trước khi xác lập quan hệ hôn nhân.

Về phương diện lập pháp, quy định hiện hành thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc bảo vệ chế độ hôn nhân một vợ, một chồng, bảo vệ phụ nữ và trẻ em, đồng thời bảo đảm trật tự xã hội. Hệ quả pháp lý của hành vi vi phạm vì thế được thiết kế theo ba tầng: hủy kết hôn trái pháp luật, xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố cấu thành. Cách thiết kế này phản ánh mức độ nghiêm khắc tương xứng với tính chất xâm phạm của hành vi.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017.
• Nghị định 82/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp; hôn nhân và gia đình; thi hành án dân sự; phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã.
• Nghị quyết số 01/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Nghị quyết số 35/2000/QH10 về việc thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình.