Kết hôn đồng giới: quyền nhân thân và giới hạn pháp lý hiện nay

Khái quát về kết hôn đồng giới trong pháp luật Việt Nam

Kết hôn đồng giới là việc hai người có cùng giới tính mong muốn xác lập quan hệ hôn nhân theo thủ tục pháp lý. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành, vấn đề này không được thừa nhận là một quan hệ hôn nhân hợp pháp. Điểm mấu chốt nằm ở khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, theo đó Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính.

Cần phân biệt giữa việc không thừa nhận và việc cấm đoán. Từ khi Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có hiệu lực, pháp luật không còn quy định xử phạt hành vi tổ chức kết hôn giữa những người cùng giới tính như trước đây. Tuy nhiên, sự thay đổi này không đồng nghĩa với việc quan hệ đó được công nhận là hôn nhân hợp pháp.

Quyền nhân thân trong lĩnh vực kết hôn

Quyền kết hôn là một quyền nhân thân quan trọng của cá nhân. Theo khoản 1 Điều 39 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền kết hôn, ly hôn, quyền bình đẳng của vợ chồng, quyền xác định cha, mẹ, con, quyền được nhận con nuôi, quyền nuôi con nuôi và quyền khác trong quan hệ hôn nhân, gia đình. Quy định này cho thấy pháp luật dân sự xác lập quyền kết hôn như một quyền nhân thân chung của cá nhân.

Tuy vậy, việc thực hiện quyền nhân thân trong hôn nhân phải tuân theo Luật Hôn nhân và gia đình. Theo khoản 2 Điều 39 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân thực hiện quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình theo quy định của Bộ luật này, Luật Hôn nhân và gia đình và luật khác có liên quan. Do đó, quyền kết hôn không phải là quyền tuyệt đối, mà chịu giới hạn bởi điều kiện và phạm vi pháp luật chuyên ngành.

Vị trí của nguyên tắc bình đẳng

Nguyên tắc bình đẳng giữa các cá nhân là cơ sở để nhìn nhận quyền kết hôn dưới góc độ quyền con người. Trong khoa học pháp lý, hôn nhân đồng giới thường được xem là một yêu cầu mở rộng phạm vi bảo vệ quyền nhân thân. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nhà làm luật hiện vẫn giữ lập trường không thừa nhận quan hệ hôn nhân giữa những người cùng giới tính, nên bình đẳng ở đây chưa được chuyển hóa thành quyền đăng ký kết hôn hợp pháp.

Giới hạn pháp lý hiện nay đối với hôn nhân đồng giới

Giới hạn lớn nhất là các cặp đôi cùng giới tính không được đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Vì không có đăng ký kết hôn hợp pháp, họ không được pháp luật công nhận là vợ chồng. Hệ quả pháp lý kéo theo là toàn bộ chế độ pháp lý của vợ chồng không tự động phát sinh.

Theo đó, các quyền và nghĩa vụ đặc trưng của quan hệ hôn nhân như nghĩa vụ chung thủy, nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và chồng, chế độ đại diện giữa vợ chồng, quyền và nghĩa vụ đối với con chung theo chế độ hôn nhân, cũng không được áp dụng như trong hôn nhân hợp pháp. Đây là giới hạn có tính cấu trúc, xuất phát trực tiếp từ việc pháp luật không thừa nhận quan hệ hôn nhân cùng giới.

Vấn đề tài sản

Do không có quan hệ vợ chồng hợp pháp, các cặp đôi đồng giới không được áp dụng chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình. Khi phát sinh tranh chấp, tài sản sẽ không được chia theo nguyên tắc tài sản chung của vợ chồng mà thường được xem xét theo quy định của Bộ luật Dân sự về sở hữu chung, giao dịch dân sự, chứng cứ đóng góp và các căn cứ xác lập quyền sở hữu khác.

Thực tiễn này làm cho việc chứng minh công sức đóng góp, mục đích tạo lập tài sản và ý chí sở hữu chung trở thành vấn đề then chốt. Nếu không có thỏa thuận rõ ràng, việc giải quyết tranh chấp sẽ phụ thuộc nhiều vào chứng cứ giao dịch, nguồn tiền, tài liệu chuyển nhượng và các tình tiết cụ thể của từng vụ việc.

Vấn đề con cái và quan hệ gia đình

Vì không được công nhận là vợ chồng, các cặp đôi đồng giới không đương nhiên phát sinh các quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ và con theo cơ chế hôn nhân. Các vấn đề như xác định cha, mẹ, con; nhận con nuôi; quyền nuôi dưỡng; cấp dưỡng; và quyền đại diện cho con phải được xử lý theo từng chế định riêng của pháp luật hiện hành.

Trong thực tiễn, đây là lĩnh vực dễ phát sinh khoảng trống pháp lý nhất. Khi quan hệ hôn nhân không được công nhận, những thiết chế bảo vệ gia đình truyền thống không tự động vận hành, khiến quyền lợi của người trưởng thành và trẻ em liên quan phụ thuộc nhiều vào chứng cứ nhân thân, sự thỏa thuận và quy định riêng của pháp luật dân sự, hộ tịch, nuôi con nuôi.

Vấn đề thừa kế và bảo vệ người còn lại

Khi quan hệ không được công nhận là hôn nhân, người đồng giới sống chung không mặc nhiên là người thừa kế theo hàng thừa kế của vợ hoặc chồng. Nếu muốn bảo đảm quyền lợi tài sản sau khi một bên chết, các bên phải dự liệu bằng di chúc hoặc các cơ chế định đoạt tài sản hợp pháp khác. Đây là khác biệt quan trọng giữa quan hệ sống chung và hôn nhân hợp pháp.

Tương tự, quyền đại diện, quyền quyết định điều trị y tế, quyền nhận thông tin về thân nhân hoặc các quyền gắn với tư cách vợ chồng cũng không tự động phát sinh. Vì vậy, sự bảo vệ pháp lý đối với người còn lại trong quan hệ đồng giới chủ yếu dựa vào ý chí riêng và công cụ của luật dân sự, thay vì chế độ hôn nhân.

Phân biệt giữa chung sống và hôn nhân hợp pháp

Pháp luật Việt Nam hiện nay không cấm việc hai người cùng giới tính chung sống với nhau hoặc tổ chức lễ cưới mang ý nghĩa xã hội. Tuy nhiên, hoạt động này chỉ có giá trị về mặt đời sống cá nhân, tình cảm hoặc phong tục, chứ không làm phát sinh tư cách vợ chồng theo pháp luật. Vì vậy, hình thức bên ngoài không thay thế được điều kiện pháp lý của đăng ký kết hôn.

Sự phân biệt này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn. Một mối quan hệ được xã hội nhìn nhận như gia đình chưa chắc đã được pháp luật bảo hộ như gia đình. Khi xảy ra tranh chấp, tòa án và cơ quan có thẩm quyền chỉ có thể giải quyết trong phạm vi quy định hiện hành, không thể suy diễn thành quan hệ hôn nhân nếu pháp luật không công nhận.

Góc nhìn pháp lý và xu hướng hoàn thiện

Từ góc độ quyền nhân thân, kết hôn đồng giới phản ánh nhu cầu mở rộng phạm vi bảo vệ quyền cá nhân trong đời sống hiện đại. Từ góc độ lập pháp, Việt Nam vẫn giữ giới hạn tại khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tức không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính. Đây là ranh giới pháp lý đang có hiệu lực, chi phối toàn bộ cách thức giải quyết các vấn đề nhân thân, tài sản và gia đình liên quan.

Trong bối cảnh đó, hướng tiếp cận an toàn về mặt pháp lý là nhận diện đúng giới hạn hiện hành, đồng thời sử dụng các công cụ dân sự phù hợp để bảo vệ quyền lợi của các bên trong quan hệ sống chung. Về phương diện nghiên cứu pháp luật, đây là chủ đề cho thấy mối quan hệ giữa quyền con người, chính sách gia đình và kỹ thuật lập pháp trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Chuyên mục Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp: Bàn về quyền kết hôn của người đồng tính.
• Bài viết trên LuatVietnam về quy định hôn nhân đồng giới tại Việt Nam.
• Bài viết trên Tạp chí Tòa án nhân dân về hôn nhân đồng giới từ quan hệ nhân thân đến tài sản.
• Bài viết trên Tạp chí Quyền con người về quyền kết hôn của người đồng tính ở một số nước và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam.