Hủy kết hôn trái pháp luật: chủ thể có quyền yêu cầu và thủ tục

Khái niệm và ý nghĩa pháp lý của việc hủy kết hôn trái pháp luật

Hủy kết hôn trái pháp luật là việc Tòa án ra quyết định chấm dứt một quan hệ hôn nhân đã được đăng ký nhưng vi phạm điều kiện kết hôn do pháp luật quy định. Cơ chế này khác với ly hôn ở chỗ đối tượng bị xử lý không phải là một hôn nhân hợp pháp đã phát sinh đầy đủ hiệu lực, mà là một việc kết hôn không đáp ứng điều kiện luật định ngay từ thời điểm xác lập.

Theo khoản 1 Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi việc kết hôn trái pháp luật bị hủy thì quan hệ vợ chồng chấm dứt kể từ thời điểm Tòa án ra quyết định hủy. Việc hủy kết hôn trái pháp luật vì vậy có ý nghĩa bảo vệ trật tự hôn nhân và gia đình, bảo đảm tính nghiêm minh của các điều kiện kết hôn được luật đặt ra.

Các trường hợp kết hôn trái pháp luật

Việc kết hôn được coi là trái pháp luật khi vi phạm một trong các điều kiện kết hôn tại khoản 1 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Các vi phạm điển hình gồm: kết hôn khi chưa đủ tuổi; kết hôn do bị cưỡng ép, bị lừa dối; kết hôn giữa những người thuộc các trường hợp cấm theo Điều 5 của Luật này; và trường hợp một người đang có vợ hoặc đang có chồng mà kết hôn với người khác.

Trong thực tiễn áp dụng, việc xác định đúng căn cứ vi phạm có ý nghĩa quyết định đối với chủ thể có quyền yêu cầu và căn cứ để Tòa án xem xét hủy việc kết hôn. Đây là điểm thường bị nhầm lẫn giữa hủy kết hôn trái pháp luật và giải quyết ly hôn.

Ai có quyền yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật

Theo Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quyền yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật được xác định theo từng nhóm chủ thể tùy thuộc vào căn cứ vi phạm. Quy định này thể hiện cách tiếp cận chặt chẽ, giới hạn chủ thể yêu cầu nhằm bảo đảm tính phù hợp với từng loại vi phạm hôn nhân.

Người bị cưỡng ép kết hôn hoặc bị lừa dối kết hôn

Người bị cưỡng ép kết hôn hoặc bị lừa dối kết hôn có quyền tự mình yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật do vi phạm quy định tại điểm b khoản 1 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Ngoài ra, họ cũng có quyền đề nghị cá nhân, tổ chức có thẩm quyền theo luật yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật.

Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền yêu cầu trong các trường hợp vi phạm khác

Đối với việc kết hôn vi phạm các điểm a, c và d khoản 1 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, các chủ thể sau có quyền yêu cầu Tòa án hủy việc kết hôn trái pháp luật: vợ, chồng của người đang có vợ, có chồng mà kết hôn với người khác; cha, mẹ, con; người giám hộ; người đại diện theo pháp luật khác của người kết hôn trái pháp luật; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; và Hội Liên hiệp Phụ nữ.

Chủ thể khác khi phát hiện vi phạm

Khi cá nhân, cơ quan, tổ chức khác phát hiện việc kết hôn trái pháp luật, họ không trực tiếp yêu cầu Tòa án trong mọi trường hợp. Theo Điều 10 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, các chủ thể này có quyền đề nghị cơ quan, tổ chức được luật định như cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em hoặc Hội Liên hiệp Phụ nữ thực hiện yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật.

Thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nào

Thẩm quyền hủy kết hôn trái pháp luật thuộc Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự và Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Về mặt tố tụng, đây là việc dân sự hoặc vụ việc hôn nhân và gia đình được Tòa án xem xét trên cơ sở đơn yêu cầu hợp lệ của chủ thể có quyền.

Việc xác định đúng Tòa án có thẩm quyền cần căn cứ vào quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về thẩm quyền theo loại việc, theo lãnh thổ và theo cấp xét xử. Trong trường hợp cần áp dụng thực tiễn địa giới hành chính hiện hành từ ngày 01/07/2025, việc xác định cơ quan tiếp nhận phải căn cứ hệ thống chính quyền địa phương hai cấp tại thời điểm nộp đơn.

Hồ sơ và thủ tục yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật

Thủ tục yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật được thực hiện theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành. Người có quyền yêu cầu nộp đơn đến Tòa án có thẩm quyền kèm tài liệu, chứng cứ chứng minh việc kết hôn vi phạm điều kiện kết hôn.

Thành phần hồ sơ cơ bản

Hồ sơ thông thường gồm đơn yêu cầu hủy kết hôn trái pháp luật, bản sao giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ tùy thân của người yêu cầu, tài liệu chứng minh căn cứ vi phạm và các chứng cứ liên quan khác. Trong từng trường hợp, người yêu cầu cần bổ sung tài liệu chứng minh quan hệ giữa các bên, tình trạng hôn nhân trước đó, độ tuổi, sự cưỡng ép hoặc lừa dối, hoặc các căn cứ cấm kết hôn khác.

Trình tự giải quyết

Sau khi nhận đơn, Tòa án kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ, xem xét thụ lý nếu đủ điều kiện và tiến hành giải quyết theo thủ tục luật định. Tòa án sẽ xác minh căn cứ kết hôn trái pháp luật, thu thập chứng cứ cần thiết, tổ chức phiên họp hoặc phiên tòa theo tính chất của vụ việc, sau đó ra quyết định hủy hoặc không hủy việc kết hôn trái pháp luật.

Trong thực tiễn, nếu có yêu cầu đồng thời về ly hôn hoặc công nhận quan hệ hôn nhân, Tòa án vẫn phải xem xét bản chất pháp lý của việc kết hôn. Khi đã xác định có căn cứ hủy kết hôn trái pháp luật thì Tòa án giải quyết theo hướng hủy quan hệ hôn nhân trái pháp luật, không chuyển sang công nhận như một hôn nhân hợp pháp.

Hệ quả pháp lý sau khi việc kết hôn bị hủy

Theo khoản 1 Điều 12 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quan hệ vợ chồng chấm dứt kể từ thời điểm Tòa án ra quyết định hủy việc kết hôn trái pháp luật. Quyền, nghĩa vụ giữa cha, mẹ và con được giải quyết như trường hợp cha mẹ ly hôn, bảo đảm quyền lợi của con chưa thành niên và con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự nếu có.

Về tài sản, nghĩa vụ và hợp đồng, khoản 2 và khoản 3 Điều 12 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định việc giải quyết theo nguyên tắc bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên ngay tình, phù hợp với quy định của pháp luật dân sự và các luật có liên quan. Điều này cho thấy việc hủy kết hôn trái pháp luật không làm triệt tiêu toàn bộ hậu quả pháp lý phát sinh trong quan hệ đã sống chung, mà được xử lý theo hướng công bằng và bảo vệ người yếu thế.

Những điểm cần lưu ý trong thực tiễn áp dụng

Thực tiễn cho thấy một số trường hợp nhầm lẫn giữa hủy kết hôn trái pháp luật và ly hôn, trong khi hai chế định này có bản chất khác nhau. Ly hôn áp dụng cho hôn nhân hợp pháp nhưng đã lâm vào tình trạng trầm trọng, còn hủy kết hôn trái pháp luật áp dụng cho việc kết hôn vi phạm điều kiện luật định ngay từ đầu.

Khi xác định chủ thể có quyền yêu cầu, cần đối chiếu đúng căn cứ vi phạm theo Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Điều 10 của Luật này. Việc xác định sai chủ thể hoặc sai căn cứ yêu cầu thường dẫn đến việc Tòa án không thụ lý hoặc phải trả lại đơn theo thủ tục tố tụng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
• Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
• Nghị quyết số 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Hôn nhân và gia đình.
• Tài liệu giải đáp và hướng dẫn thực tiễn của Tòa án nhân dân tối cao về hủy việc kết hôn trái pháp luật.
• Các bài viết chuyên đề trên Thư Viện Pháp Luật về quyền yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật.