Hợp đồng quốc tế không có tiêu chuẩn kiểm định: xử lý tranh chấp chất lượng hàng hóa

Vì sao thiếu tiêu chuẩn kiểm định lại dễ phát sinh tranh chấp

Trong hợp đồng quốc tế, chất lượng hàng hóa chỉ được kiểm soát hiệu quả khi các bên xác lập rõ tiêu chuẩn kỹ thuật, phương pháp kiểm tra, thời điểm giám định, tổ chức giám định và hậu quả pháp lý nếu hàng không đạt yêu cầu. Khi hợp đồng im lặng về tiêu chuẩn kiểm định, tranh chấp thường chuyển sang câu hỏi hàng hóa có “phù hợp” hay không theo mẫu, công dụng, mô tả, chứng từ kỹ thuật hoặc tập quán giao dịch. Đây là điểm đặc biệt nhạy cảm vì người mua thường từ chối nhận hàng trên cơ sở đánh giá chủ quan, trong khi người bán chỉ chịu trách nhiệm khi có căn cứ pháp lý rõ ràng về không phù hợp.

Về nguyên tắc, hợp đồng quốc tế được giải thích trước hết theo chính điều khoản các bên đã thỏa thuận; nếu không có thỏa thuận đủ rõ, việc xác định chất lượng sẽ quay về các chuẩn bổ trợ như mẫu hàng, mô tả hàng hóa, mục đích sử dụng đã biết của bên bán, tiêu chuẩn kỹ thuật phổ biến hoặc tập quán thương mại áp dụng cho giao dịch đó. Vì vậy, “hàng bị chê chất lượng” không đồng nghĩa với việc bên bán đương nhiên vi phạm; phải chứng minh hàng không phù hợp với tiêu chuẩn pháp lý hoặc thương mại có thể áp dụng cho hợp đồng.

Cơ sở pháp lý cần dùng khi hợp đồng không quy định tiêu chuẩn kiểm định

Trong giao dịch chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam, theo khoản 1 và khoản 2 Điều 44 Luật Thương mại 2005, nếu các bên có thỏa thuận để bên mua hoặc đại diện của bên mua kiểm tra hàng hóa trước khi giao hàng thì bên bán phải tạo điều kiện để kiểm tra, và bên mua phải kiểm tra trong thời gian ngắn nhất mà hoàn cảnh thực tế cho phép, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Theo khoản 4 và khoản 5 Điều 44 Luật Thương mại 2005, bên bán không chịu trách nhiệm về khiếm khuyết mà bên mua đã biết hoặc phải biết nhưng không thông báo trong thời hạn hợp lý; ngược lại, bên bán vẫn phải chịu trách nhiệm đối với khiếm khuyết không thể phát hiện bằng biện pháp thông thường nếu bên bán đã biết hoặc phải biết mà không thông báo.

Nếu hợp đồng thuộc phạm vi áp dụng Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), nghĩa vụ của người bán về sự phù hợp của hàng hóa được xác định theo Điều 35 CISG; người mua phải kiểm tra hàng trong thời gian ngắn nhất có thể theo Điều 38 CISG và phải thông báo khiếm khuyết trong thời hạn hợp lý theo Điều 39 CISG. Cơ chế này có ý nghĩa quyết định: nếu người mua chậm kiểm tra hoặc chậm thông báo, quyền khiếu nại chất lượng có thể bị mất dù hàng thực tế có lỗi.

Xác định hàng có “không đạt chất lượng” bằng tiêu chí nào

Khi hợp đồng không ghi tiêu chuẩn kiểm định, việc đánh giá chất lượng thường đi theo chuỗi tiêu chí. Trước hết là mô tả hàng hóa trong hợp đồng, phụ lục, đơn đặt hàng, invoice, packing list, chứng nhận xuất xưởng, catalogue hoặc mẫu chốt. Tiếp theo là mục đích sử dụng mà bên bán biết hoặc phải biết tại thời điểm giao kết; nếu hàng không đáp ứng mục đích đó, hàng bị coi là không phù hợp về chất lượng. Sau cùng là tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn ngành, tập quán thương mại và yêu cầu bắt buộc của nước nhập khẩu nếu các bên đã dự liệu hoặc luật điều chỉnh buộc phải áp dụng.

Trong thực tiễn, tranh chấp thường tập trung vào các dạng không phù hợp như sai thành phần, sai quy cách, sai kích cỡ, sai xuất xứ, sai chủng loại, lỗi ẩn, bao bì không đạt yêu cầu hoặc hàng không đạt công năng sử dụng. Chứng cứ giám định phải chỉ ra được mức độ lệch chuẩn, phương pháp kiểm tra, thời điểm lấy mẫu, tình trạng niêm phong và mối liên hệ giữa lỗi với quá trình vận chuyển, bảo quản hoặc sản xuất. Nếu thiếu các dữ liệu này, kết luận “hàng kém chất lượng” rất dễ bị bác bỏ.

Cách xử lý khi hàng bị chê chất lượng

Khi phát hiện hàng không đạt yêu cầu, người mua cần lập tức ghi nhận hiện trạng bằng biên bản kiểm tra, ảnh chụp, video, chứng từ giao nhận, niêm phong mẫu và yêu cầu giám định độc lập. Nếu có điều khoản kiểm tra trước giao hàng hoặc kiểm tra khi đến nơi, việc kiểm tra phải được tiến hành đúng thời điểm mà hợp đồng quy định hoặc trong thời gian ngắn nhất mà hoàn cảnh thực tế cho phép theo khoản 2 Điều 44 Luật Thương mại 2005 và Điều 38 CISG. Chậm kiểm tra sẽ làm suy yếu hoặc triệt tiêu quyền khiếu nại.

Sau kiểm tra, người mua phải gửi thông báo khiếm khuyết bằng văn bản trong thời hạn hợp lý, nêu rõ số lô hàng, mô tả lỗi, căn cứ giám định, yêu cầu khắc phục và bảo lưu quyền lợi. Theo khoản 4 Điều 44 Luật Thương mại 2005 và Điều 39 CISG, việc không thông báo đúng hạn có thể làm mất quyền viện dẫn khiếm khuyết. Nếu lỗi là lỗi ẩn, người mua cần nêu rõ thời điểm phát hiện và chứng minh lỗi không thể phát hiện bằng phương pháp kiểm tra thông thường.

Về biện pháp xử lý, người mua có thể yêu cầu thay thế hàng, sửa chữa, giảm giá, giao bổ sung, bồi thường thiệt hại hoặc hủy hợp đồng nếu vi phạm đạt mức cơ bản theo luật áp dụng và điều khoản hợp đồng. Trình tự xử lý phải bám vào mức độ vi phạm, khả năng khắc phục và thiệt hại thực tế. Trong hợp đồng quốc tế, yêu cầu quá mức hoặc lựa chọn sai biện pháp khắc phục thường dẫn đến thất bại khi tranh chấp được đưa ra trọng tài hoặc tòa án.

Vai trò của giám định và chứng cứ

Giám định hàng hóa là mắt xích trung tâm trong tranh chấp chất lượng, đặc biệt khi hợp đồng không có tiêu chuẩn kiểm định cụ thể. Báo cáo giám định cần thể hiện rõ mẫu giám định, phương pháp lấy mẫu, tiêu chuẩn đối chiếu, kết luận chuyên môn và khả năng loại trừ nguyên nhân do vận chuyển hoặc bảo quản. Nếu là hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành, chứng thư từ cơ quan hoặc tổ chức có thẩm quyền càng có giá trị chứng minh.

Chứng cứ tốt nhất là bộ hồ sơ đồng bộ gồm hợp đồng, phụ lục kỹ thuật, thư trao đổi, chứng từ giao hàng, chứng thư kiểm định, biên bản mở container, biên bản bất thường, thông báo khiếm khuyết và phản hồi của bên bán. Khi chứng cứ cho thấy người mua đã kiểm tra đúng hạn và thông báo kịp thời, bên bán rất khó bác bỏ nghĩa vụ chịu trách nhiệm. Ngược lại, nếu người mua chỉ phản ánh bằng email chung chung mà không giám định, khả năng đòi bồi thường sẽ thấp.

Hướng soạn hợp đồng để tránh rủi ro tương tự

Để tránh tranh chấp, hợp đồng quốc tế cần quy định tối thiểu: tiêu chuẩn chất lượng; phương pháp kiểm tra; cơ quan giám định; thời điểm kiểm tra; tỷ lệ sai số cho phép; địa điểm giao mẫu; cách xử lý khi kết quả kiểm tra khác nhau; thời hạn khiếu nại; và chế tài tương ứng. Với hàng hóa kỹ thuật, nên đính kèm bản mô tả, chỉ tiêu hóa lý, bản vẽ, tiêu chuẩn ngành, dung sai và điều kiện đóng gói. Nếu có rủi ro về hàng lỗi ẩn, nên ghi rõ thời hạn bảo hành và cơ chế thử nghiệm sau giao hàng.

Về mặt đàm phán, tiêu chuẩn kiểm định càng cụ thể thì mức độ tranh chấp càng giảm. Trong giao dịch giá trị lớn, điều khoản giám định độc lập và điều khoản ưu tiên kết quả giám định tại cảng đến thường là lớp bảo vệ thiết thực nhất. Khi hợp đồng không có các điều khoản này, bên mua và bên bán đều phải chấp nhận rủi ro chứng minh cao hơn rất nhiều khi hàng bị chê chất lượng.

Kết luận

Khi hợp đồng quốc tế không quy định tiêu chuẩn kiểm định, việc xử lý hàng bị chê chất lượng phải dựa vào tiêu chí phù hợp của hàng hóa, thời hạn kiểm tra, nghĩa vụ thông báo và chứng cứ giám định. Theo Điều 44 Luật Thương mại 2005 và Điều 35, Điều 38, Điều 39 CISG, quyền và nghĩa vụ của các bên không phụ thuộc vào cảm nhận chủ quan mà phụ thuộc vào việc phát hiện, chứng minh và thông báo khiếm khuyết đúng chuẩn. Do đó, giải pháp hiệu quả nhất là kiểm tra ngay, giám định đúng phương pháp, thông báo kịp thời và viện dẫn đúng căn cứ pháp lý.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thương mại 2005, đặc biệt Điều 44.
• Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), đặc biệt Điều 35, Điều 38, Điều 39.
• Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa 2007.
• Nghị định 69/2018/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương.
• Văn bản hợp đồng, phụ lục kỹ thuật, chứng thư giám định và chứng từ giao nhận trong giao dịch cụ thể.