Hợp đồng hợp tác kinh doanh không thành lập công ty: lợi ích và rủi ro tranh chấp

Khái niệm và vị trí pháp lý của hợp đồng hợp tác kinh doanh

Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) là hợp đồng được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm theo quy định của pháp luật mà không thành lập tổ chức kinh tế, theo khoản 14 Điều 3 Luật Đầu tư 2020. Đây là một hình thức đầu tư đặc thù, cho phép các bên liên kết nguồn lực mà vẫn giữ nguyên tư cách pháp lý riêng của từng chủ thể.

Đối với BCC được ký kết giữa các nhà đầu tư trong nước, pháp luật áp dụng theo quy định của pháp luật về dân sự theo khoản 1 Điều 27 Luật Đầu tư 2020. Đối với BCC có nhà đầu tư nước ngoài tham gia, pháp luật yêu cầu thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư 2020.

Từ góc độ cấu trúc pháp lý, BCC không tạo ra pháp nhân mới nên không phát sinh cơ chế quản trị nội bộ như công ty. Chính đặc điểm này làm nên sự linh hoạt của mô hình, đồng thời cũng là nguyên nhân của nhiều tranh chấp về đại diện, kiểm soát dòng tiền, phân chia kết quả kinh doanh và trách nhiệm đối với bên thứ ba.

Lợi ích pháp lý và kinh tế của mô hình không thành lập công ty

Ưu điểm nổi bật của BCC là khả năng triển khai nhanh, chi phí tổ chức thấp và không phải thiết lập bộ máy doanh nghiệp mới. Các bên có thể chủ động thỏa thuận tỷ lệ góp vốn, phương thức khai thác dự án, thời hạn hợp tác và cơ chế phân chia lợi nhuận theo nhu cầu thực tế.

Mô hình này đặc biệt phù hợp với các dự án cần thử nghiệm thị trường, khai thác tài nguyên, phân phối sản phẩm hoặc hợp tác theo từng giai đoạn. Việc không thành lập công ty cũng giúp các bên hạn chế chi phí quản trị dài hạn, giảm gánh nặng thủ tục nội bộ và tránh phát sinh nghĩa vụ doanh nghiệp nếu mục tiêu hợp tác chỉ mang tính thời vụ.

Về mặt pháp lý, BCC cho phép các bên linh hoạt quy định quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng, bao gồm cơ chế điều hành, nguyên tắc báo cáo, kiểm soát tài chính và điều kiện chấm dứt. Nếu được soạn thảo chặt chẽ, BCC tạo ra một khuôn khổ hợp tác rõ ràng mà vẫn giữ được tính mềm dẻo cao hơn mô hình công ty.

Những rủi ro tranh chấp điển hình trong hợp đồng BCC

Rủi ro lớn nhất của BCC là sự thiếu vắng cấu trúc quản trị pháp định tương tự công ty, trong khi quyền và nghĩa vụ của các bên lại phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thỏa thuận. Khi hợp đồng quy định không rõ ràng về cơ chế điều hành, mọi khác biệt trong thực hiện dự án dễ chuyển thành tranh chấp về thẩm quyền quyết định và trách nhiệm chịu chi phí.

Tranh chấp thường phát sinh ở các nhóm vấn đề sau: xác định phần vốn góp; ghi nhận tài sản, công sức và quyền sử dụng tài sản; cách tính doanh thu, chi phí, lãi và lỗ; quyền kiểm soát dòng tiền; nghĩa vụ báo cáo; và điều kiện rút khỏi hợp tác. Nếu hợp đồng thiếu cơ chế kiểm toán, đối soát hoặc đối chiếu chứng từ, một bên rất khó chứng minh thiệt hại hoặc hành vi vi phạm của bên kia.

Đối với dự án có tài sản, quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn liền với đất, tranh chấp còn tập trung vào quyền khai thác, chuyển nhượng, thế chấp, bảo quản và hoàn trả tài sản sau khi chấm dứt hợp đồng. Khi các bên không quy định cụ thể trình tự xử lý tài sản chung, tranh chấp thường kéo dài do phải xác định phần quyền, nghĩa vụ và giá trị đóng góp thực tế của từng bên.

Các nguyên nhân pháp lý thường làm phát sinh vô hiệu hoặc bất lợi khi tranh chấp

Hiệu lực của giao dịch dân sự phải đáp ứng điều kiện tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, gồm chủ thể có năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự; ý chí tự nguyện; mục đích, nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Nếu hợp đồng BCC vi phạm các điều kiện này, rủi ro vô hiệu sẽ xuất hiện ngay từ giai đoạn xác lập.

Ngoài ra, nội dung hợp đồng hợp tác phải đáp ứng yêu cầu về mục đích, đóng góp tài sản, công sức, phân chia kết quả và trách nhiệm của các bên theo Điều 504 Bộ luật Dân sự 2015. Khi thỏa thuận chỉ nêu nguyên tắc chung mà không cụ thể hóa nghĩa vụ, hợp đồng dễ rơi vào tình trạng khó thực hiện hoặc khó chứng minh khi tranh chấp xảy ra.

Đối với BCC có yếu tố nước ngoài, việc không tuân thủ thủ tục đầu tư theo Luật Đầu tư 2020 có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng bảo vệ quyền lợi của các bên. Trong thực tiễn, nhiều tranh chấp phát sinh không phải từ ý chí hợp tác ban đầu mà từ việc các bên bỏ qua yêu cầu về hình thức, thẩm quyền ký kết hoặc hồ sơ đầu tư bắt buộc.

Phương thức giải quyết tranh chấp và thẩm quyền

Khi phát sinh tranh chấp liên quan đến hoạt động đầu tư tại Việt Nam, pháp luật yêu cầu các bên thực hiện thương lượng, hòa giải trước khi đưa vụ việc ra Tòa án hoặc Trọng tài theo khoản 1 Điều 14 Luật Đầu tư 2020. Đây là cơ chế tiền tố tụng có ý nghĩa khuyến khích các bên tự khắc phục bất đồng, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Nếu thương lượng, hòa giải không thành, tranh chấp có thể được giải quyết tại Tòa án hoặc Trọng tài tùy theo thỏa thuận và điều kiện luật định. Tranh chấp từ BCC thường được xác định là tranh chấp kinh doanh, thương mại theo khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, từ đó xác định đúng thẩm quyền và thủ tục tố tụng áp dụng.

Đối với lựa chọn trọng tài, hợp đồng cần có điều khoản trọng tài rõ ràng, xác định trung tâm trọng tài, quy tắc tố tụng và phạm vi tranh chấp được giải quyết. Nếu điều khoản này thiếu cụ thể, một bên có thể tận dụng sự mơ hồ để kéo dài thời gian giải quyết hoặc phản đối thẩm quyền của cơ quan tài phán.

Khuyến nghị soạn thảo để hạn chế tranh chấp

Hợp đồng BCC cần quy định rõ mục tiêu hợp tác, phạm vi kinh doanh, tỷ lệ góp vốn, tiến độ góp vốn, phương thức quản lý dự án và cơ chế ra quyết định. Các bên cũng nên xác định cụ thể người đại diện, quyền ký kết với bên thứ ba, quyền tiếp cận sổ sách và chế độ báo cáo định kỳ.

Điều khoản phân chia lợi nhuận, phân bổ lỗ và xử lý nghĩa vụ tài chính phải được viết theo công thức xác định, tránh dùng cụm từ chung chung như “theo thỏa thuận sau”. Đối với tài sản góp vốn, cần lập danh mục, định giá, thời điểm chuyển giao quyền quản lý và nguyên tắc hoàn trả khi chấm dứt hợp tác.

Hợp đồng cũng nên có điều khoản về vi phạm, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, tạm ngừng thực hiện, chấm dứt sớm và bàn giao tài liệu. Một cơ chế kiểm toán độc lập hoặc đối soát định kỳ sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ tranh chấp về doanh thu, chi phí và lợi nhuận.

Kết luận

Hợp đồng hợp tác kinh doanh không thành lập công ty là công cụ pháp lý linh hoạt, phù hợp với các dự án cần liên kết nguồn lực nhưng không muốn hình thành pháp nhân mới. Giá trị của mô hình nằm ở khả năng tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian triển khai và cho phép các bên thiết kế cơ chế hợp tác sát nhu cầu thực tế.

Tuy nhiên, chính sự linh hoạt đó làm tăng rủi ro tranh chấp nếu hợp đồng không được chuẩn hóa đầy đủ về quyền, nghĩa vụ, tài sản, quản trị và giải quyết tranh chấp. Vì vậy, hiệu quả pháp lý của BCC phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng soạn thảo, mức độ tuân thủ pháp luật hiện hành và khả năng dự liệu xung đột ngay từ giai đoạn ký kết.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đầu tư 2020.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Nghị định 31/2021/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đầu tư.
• Luật Trọng tài thương mại 2010.