Hợp đồng giữa nhà trường và phụ huynh: quyền, nghĩa vụ và khoản phí

Khung pháp lý điều chỉnh quan hệ giữa nhà trường và phụ huynh

Quan hệ giữa nhà trường và phụ huynh không chỉ là quan hệ giáo dục thuần túy mà còn là quan hệ pháp lý phát sinh từ việc tổ chức dạy học, chăm sóc, quản lý người học và cung ứng dịch vụ giáo dục. Cơ sở pháp lý trọng tâm gồm Luật Giáo dục 2019, Bộ luật Dân sự 2015, cùng các quy định về học phí, miễn giảm, hỗ trợ học phí và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo. Với cơ sở giáo dục công lập, các khoản thu phải tuân thủ chặt chẽ cơ chế do Nhà nước quy định; với cơ sở tư thục, quyền tự chủ tài chính rộng hơn nhưng vẫn bị giới hạn bởi pháp luật về giáo dục, giá và bảo vệ quyền lợi người học.

Về bản chất, “hợp đồng” giữa nhà trường và phụ huynh thường được thể hiện dưới dạng thỏa thuận nhập học, cam kết dịch vụ giáo dục, quy chế tài chính, phiếu đăng ký học hoặc văn bản tương đương. Nếu văn bản này đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 thì ràng buộc các bên theo nội dung đã cam kết. Tuy nhiên, điều khoản trái luật, trái đạo đức xã hội hoặc xâm phạm quyền học tập thì không được công nhận, dù đã được ghi trong văn bản ký kết.

Quyền của phụ huynh trong quan hệ với nhà trường

Phụ huynh có quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực và kịp thời về chương trình học, tình trạng học tập, rèn luyện, an toàn trường học và nghĩa vụ tài chính liên quan. Luật Giáo dục 2019 ghi nhận trách nhiệm của nhà trường trong việc phối hợp với gia đình, thông báo kết quả học tập, rèn luyện của học sinh cho cha mẹ hoặc người giám hộ. Từ đó, phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường giải thích căn cứ thu, mức thu, thời điểm thu và mục đích sử dụng từng khoản tiền.

Phụ huynh cũng có quyền từ chối các khoản thu không có căn cứ pháp lý, không nằm trong thỏa thuận hợp pháp hoặc không được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Trong các trường hợp dịch vụ bổ sung như ăn bán trú, xe đưa đón, chăm sóc ngoài giờ, học tăng cường, bảo hiểm hoặc hoạt động ngoại khóa, phụ huynh có quyền lựa chọn tham gia hay không nếu dịch vụ đó không phải là nghĩa vụ bắt buộc theo chương trình và quy định pháp luật. Quyền lựa chọn này là cơ chế quan trọng để bảo đảm tính tự nguyện trong các giao dịch giáo dục.

Ngoài ra, phụ huynh có quyền khiếu nại, phản ánh, yêu cầu hoàn trả hoặc điều chỉnh khoản thu nếu nhà trường thu sai căn cứ, thu trùng, thu vượt hoặc không thực hiện đúng dịch vụ đã cam kết. Khi quyền lợi bị ảnh hưởng, phụ huynh có thể yêu cầu giải trình bằng văn bản và sử dụng cơ chế khiếu nại trong nội bộ cơ sở giáo dục hoặc theo trình tự pháp luật chuyên ngành. Việc lưu giữ hợp đồng, biên lai và thông báo thu là căn cứ quan trọng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Nghĩa vụ của phụ huynh

Phụ huynh có nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác về nhân thân, sức khỏe, hoàn cảnh đặc thù và các dữ liệu cần thiết phục vụ quản lý, chăm sóc, giáo dục trẻ em, học sinh. Nghĩa vụ này đặc biệt quan trọng khi nhà trường tổ chức nội trú, bán trú, giáo dục hòa nhập hoặc hoạt động có yêu cầu bảo đảm an toàn cao. Phụ huynh cũng phải phối hợp với nhà trường trong việc giáo dục, quản lý nề nếp và xử lý các vấn đề phát sinh liên quan đến học sinh.

Đối với nghĩa vụ tài chính, phụ huynh phải thanh toán đúng khoản phí đã được xác lập hợp pháp trong hợp đồng hoặc theo quy định của pháp luật. Việc chậm nộp, nợ đọng hoặc cố tình không thực hiện nghĩa vụ tài chính có thể dẫn tới chế tài dân sự theo thỏa thuận, nhưng không được biến thành biện pháp tước quyền học tập một cách tùy tiện, trái quy định. Mọi biện pháp xử lý cần tương xứng, công khai và không xâm phạm lợi ích chính đáng của người học.

Phụ huynh còn có nghĩa vụ tôn trọng quy chế của nhà trường, phối hợp trong các hoạt động cần thiết để bảo đảm an toàn, kỷ luật và chất lượng giáo dục. Khi đã tự nguyện ký vào thỏa thuận hợp pháp, phụ huynh phải thực hiện đúng nội dung đã cam kết, trừ trường hợp văn bản có điều khoản vô hiệu hoặc bị sửa đổi theo sự thống nhất mới của các bên. Nghĩa vụ hợp tác là nền tảng để giảm tranh chấp và bảo đảm ổn định môi trường học tập.

Nghĩa vụ và quyền của nhà trường

Nhà trường có nghĩa vụ cung cấp dịch vụ giáo dục đúng chương trình, đúng cam kết chất lượng và đúng quy định pháp luật. Với cơ sở công lập, nhà trường phải tuân thủ cơ chế thu, quản lý học phí và các khoản hỗ trợ theo nghị định hiện hành về chính sách học phí, miễn giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo. Với cơ sở tư thục, nhà trường có quyền chủ động về tài chính hơn nhưng vẫn phải công khai mức thu, nội dung thu và căn cứ thu.

Nhà trường có nghĩa vụ giải thích rõ cho phụ huynh về bản chất từng khoản tiền: khoản nào là học phí, khoản nào là dịch vụ, khoản nào là tự nguyện, khoản nào bắt buộc theo quy định. Sự nhầm lẫn giữa học phí và các khoản dịch vụ dễ dẫn đến thu sai, thu chồng và tranh chấp pháp lý. Do đó, nguyên tắc minh bạch phải được thể hiện ngay từ khâu tuyển sinh, ký thỏa thuận và thông báo định kỳ.

Bên cạnh nghĩa vụ, nhà trường có quyền yêu cầu phụ huynh thực hiện đúng cam kết về thanh toán, phối hợp giáo dục và tuân thủ quy chế. Nếu phụ huynh vi phạm nghĩa vụ, nhà trường có quyền áp dụng biện pháp xử lý phù hợp với hợp đồng và pháp luật, như nhắc nợ, yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ. Tuy nhiên, quyền này không cho phép nhà trường đặt ra điều kiện trái pháp luật hoặc hạn chế tùy tiện quyền học tập của người học.

Các khoản phí thường gặp và giới hạn pháp lý

Trong thực tiễn, các khoản phí giữa nhà trường và phụ huynh thường gồm học phí, phí bán trú, phí nội trú, phí ăn uống, phí xe đưa đón, phí học phẩm, phí hoạt động ngoại khóa, phí câu lạc bộ và các khoản dịch vụ khác. Học phí là khoản thu cốt lõi, còn các khoản dịch vụ phải có căn cứ rõ ràng về tính cần thiết, mức thu và thỏa thuận. Không phải khoản nào nhà trường thông báo cũng mặc nhiên hợp pháp; tên gọi của khoản thu không quyết định tính hợp pháp của nó.

Đối với cơ sở giáo dục công lập, học phí và chính sách miễn, giảm, hỗ trợ học phí phải theo đúng quy định hiện hành của Chính phủ về cơ chế thu, quản lý học phí và giá dịch vụ giáo dục. Cơ sở tư thục được quyền xây dựng mức thu phù hợp với chất lượng, chi phí và cơ chế tài chính của đơn vị, nhưng vẫn phải bảo đảm công khai, không lạm thu và không sử dụng điều khoản bất lợi một cách bất cân xứng cho phụ huynh. Khoản thu tự nguyện chỉ hợp pháp khi thực sự tự nguyện, có sự đồng thuận rõ ràng và không gắn với điều kiện bắt buộc để được học.

Nhà trường không được gộp các khoản dịch vụ tự chọn thành “phí bắt buộc”, cũng không được thu các khoản ngoài danh mục công khai mà không có căn cứ pháp lý rõ ràng. Nếu một khoản thu mang tính phục vụ hoạt động giáo dục nhưng có bản chất là dịch vụ lựa chọn, phụ huynh phải được quyền từ chối. Tính minh bạch về khoản phí là tiêu chí trung tâm để phân biệt quản lý tài chính hợp pháp với lạm thu.

Hiệu lực của thỏa thuận và rủi ro pháp lý cần lưu ý

Thỏa thuận giữa nhà trường và phụ huynh có hiệu lực khi đáp ứng điều kiện của giao dịch dân sự: chủ thể có năng lực, tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, hình thức phù hợp nếu pháp luật yêu cầu. Điều khoản quy định mức phí, cách thu, thời hạn thanh toán, hoàn phí, chuyển trường và chấm dứt dịch vụ cần được viết rõ để tránh diễn giải bất lợi. Một thỏa thuận mập mờ thường là nguồn gốc của tranh chấp kéo dài.

Rủi ro pháp lý phổ biến gồm: thu sai danh mục, không công khai đơn giá, thay đổi phí đơn phương, điều khoản phạt quá mức, từ chối hoàn phí khi dịch vụ chưa được cung ứng, hoặc gắn nghĩa vụ tài chính với các quyền cơ bản của học sinh. Khi xảy ra tranh chấp, ưu tiên đầu tiên là đối chiếu hợp đồng với quy định pháp luật hiện hành và chứng từ thu, chi. Nếu điều khoản trái luật, phần trái luật có thể vô hiệu mà không làm vô hiệu toàn bộ thỏa thuận, trừ trường hợp phần còn lại không thể tách rời.

Để hạn chế tranh chấp, văn bản thỏa thuận nên nêu rõ: phạm vi dịch vụ, cơ sở tính phí, thời điểm thu, phương thức hoàn trả, trường hợp miễn giảm, cơ chế xử lý khi thay đổi kế hoạch học tập và kênh giải quyết khiếu nại. Các nội dung này không chỉ bảo vệ phụ huynh mà còn giúp nhà trường giảm rủi ro pháp lý và tăng tính chuyên nghiệp trong quản trị. Trong môi trường giáo dục, minh bạch tài chính là một phần của quản trị đúng pháp luật.

Khuyến nghị thực tiễn khi ký kết và thực hiện

Phụ huynh cần đọc kỹ từng điều khoản trước khi ký, đặc biệt là các mục về phí, hoàn phí, thời hạn thanh toán, xử lý vi phạm và điều kiện chấm dứt thỏa thuận. Nếu có khoản thu chưa rõ tên gọi hoặc chưa rõ căn cứ, nên yêu cầu nhà trường giải thích bằng văn bản trước khi chấp thuận. Việc đồng ý bằng lời nói mà không kiểm tra chứng từ thường làm suy giảm khả năng bảo vệ quyền lợi sau này.

Nhà trường cần chuẩn hóa mẫu thỏa thuận, công khai bảng phí, tách bạch học phí với dịch vụ, và lưu trữ đầy đủ hồ sơ thu chi. Cách làm này giúp tăng tính hợp pháp, giảm hiểu lầm và củng cố niềm tin của phụ huynh. Trong bối cảnh quản lý giáo dục ngày càng đề cao trách nhiệm giải trình, một thỏa thuận rõ ràng là công cụ quản trị thiết yếu, không chỉ là biểu mẫu hành chính.

Tài liệu tham khảo

• Luật Giáo dục 2019.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị định số 238/2025/NĐ-CP quy định về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.
• Các quy định pháp luật chuyên ngành về giá dịch vụ giáo dục và quản lý thu trong cơ sở giáo dục.
• Quy chế, nội quy và văn bản công khai tài chính của cơ sở giáo dục.