Học phí và các khoản thu trong cơ sở giáo dục

Cơ sở pháp lý điều chỉnh học phí và các khoản thu

Học phí và các khoản thu trong cơ sở giáo dục hiện được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật, trong đó trọng tâm là Luật Giáo dục 2019 và Nghị định 238/2025/NĐ-CP về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo. Đây là nền tảng pháp lý xác định bản chất học phí, thẩm quyền quy định mức thu, cơ chế quản lý thu - chi và phạm vi dịch vụ được phép thu. Bên cạnh đó, đối với từng loại cơ sở giáo dục còn có quy định chuyên biệt của cơ quan có thẩm quyền ở trung ương hoặc địa phương.

Theo khoản 1 Điều 99 Luật Giáo dục 2019, học phí là khoản tiền người học phải nộp để chi trả một phần hoặc toàn bộ chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo. Quy định này cho thấy học phí không phải là khoản thu tùy nghi, mà là khoản thu có căn cứ pháp luật, gắn với chi phí cung ứng dịch vụ giáo dục. Mọi khoản thu khác trong nhà trường đều phải được xác định trên cơ sở quy định pháp luật, thẩm quyền ban hành và mục đích sử dụng cụ thể.

Học phí: khoản nào được phép thu?

Học phí được thu đối với người học thuộc diện phải đóng theo quy định của pháp luật và mức thu do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Đối với cơ sở giáo dục công lập, học phí thường do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định trong khung do Chính phủ quy định, bảo đảm phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội, vùng miền và lộ trình chính sách. Đối với cơ sở giáo dục dân lập, tư thục, mức học phí được xác định theo cơ chế tự chủ, nhưng vẫn phải công khai và tuân thủ nguyên tắc pháp luật về giá dịch vụ giáo dục.

Khoản học phí được phép thu chỉ phát sinh trong phạm vi chương trình, cấp học, ngành học và đối tượng chưa thuộc diện miễn học phí. Trong thực tiễn, nhà trường không được gộp học phí với các khoản dịch vụ khác để thu chung một mức không rõ căn cứ. Mỗi khoản phải được tách bạch về tính chất pháp lý, mức thu, thời điểm thu và mục đích sử dụng.

Trường hợp được miễn, giảm hoặc hỗ trợ học phí

Pháp luật hiện hành quy định nhiều nhóm đối tượng được miễn, giảm hoặc hỗ trợ học phí, đặc biệt là trẻ em mầm non, học sinh phổ thông và người học chương trình giáo dục phổ thông trong cơ sở giáo dục công lập. Ngoài ra còn có các nhóm được hỗ trợ theo chính sách an sinh, vùng đặc biệt khó khăn, hộ nghèo, cận nghèo, người khuyết tật và một số đối tượng chính sách khác. Khi thuộc diện này, nhà trường không được thu học phí trái với quyết định miễn, giảm hoặc hỗ trợ của cơ quan có thẩm quyền.

Việc miễn, giảm hoặc hỗ trợ học phí phải được thực hiện đúng hồ sơ, đúng trình tự và đúng thời hạn. Nhà trường có trách nhiệm hướng dẫn người học, tiếp nhận giấy tờ chứng minh điều kiện hưởng chính sách, đồng thời công khai cách tính mức miễn, giảm hoặc hỗ trợ. Đây là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc nhằm bảo đảm người học không bị thu sai hoặc bỏ sót quyền lợi.

Các khoản thu khác được phép trong cơ sở giáo dục

Ngoài học phí, cơ sở giáo dục chỉ được thu các khoản khác khi khoản thu đó có cơ sở pháp lý, được công khai, đúng thẩm quyền và phục vụ trực tiếp hoạt động giáo dục, đào tạo hoặc nhu cầu hợp pháp của người học. Nhóm khoản này thường bao gồm dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động học tập, sinh hoạt, bán trú, nội trú, ăn uống, chăm sóc, đồng phục, học phẩm, hoặc các dịch vụ chuyên biệt theo nhu cầu tự nguyện của người học. Đối với cơ sở giáo dục công lập, danh mục và mức thu các khoản này thường phải được cơ quan có thẩm quyền ở địa phương quyết định hoặc chấp thuận theo phân cấp quản lý.

Đối với cơ sở giáo dục dân lập, tư thục, nhà trường được chủ động hơn trong xây dựng mức thu các dịch vụ giáo dục, nhưng vẫn phải bảo đảm nguyên tắc công khai, thỏa thuận rõ ràng với người học hoặc cha mẹ người học, và không được trái quy định của Nhà nước về giá dịch vụ thuộc diện quản lý. Việc thu các khoản dịch vụ phải phản ánh đúng bản chất “dịch vụ” chứ không được biến tướng thành khoản thu bắt buộc trá hình. Khi người học không sử dụng dịch vụ nào đó, nhà trường không được mặc nhiên buộc đóng khoản tương ứng.

Những khoản thường được phép thu nếu có căn cứ và công khai

• Tiền bán trú, ăn trưa, chăm sóc bán trú hoặc nội trú.
• Tiền nước uống, vệ sinh phục vụ trực tiếp cho người học.
• Tiền đồng phục, tài liệu, học phẩm khi có thỏa thuận hoặc quy định hợp lệ.
• Tiền dịch vụ xe đưa đón, trông giữ phương tiện, hoạt động ngoại khóa tự nguyện.
• Tiền bảo hiểm y tế học sinh, sinh viên theo quy định pháp luật về bảo hiểm y tế.

Mỗi khoản trong danh mục trên chỉ được thu khi có căn cứ riêng về đối tượng, mức thu, thời gian thu và phương thức thu. Khoản nào mang tính dịch vụ thì cần thể hiện đúng bản chất dịch vụ; khoản nào do pháp luật quy định bắt buộc thì phải thực hiện đúng mức và đúng thời hạn. Không được lấy danh nghĩa “tự nguyện” để hợp thức hóa việc ép buộc đóng góp.

Các khoản không được phép thu

Pháp luật giáo dục và các quy định về tài chính trường học đều đặt ra giới hạn rõ ràng đối với những khoản thu không hợp lệ. Nhà trường, ban đại diện cha mẹ học sinh và các tổ chức liên quan không được đặt ra khoản thu trái thẩm quyền, không có căn cứ pháp lý hoặc không phục vụ trực tiếp cho người học. Đặc biệt, các khoản mang tính chất vận động đóng góp bắt buộc, thu để bù đắp chi thường xuyên của nhà trường, hoặc thu để chuyển sang mục đích khác là không được chấp nhận.

Các khoản bị cấm thu thường bao gồm tiền vệ sinh lớp học, tiền bảo vệ cơ sở vật chất, tiền trông giữ phương tiện nếu thu như nghĩa vụ bắt buộc không có căn cứ, tiền khen thưởng cán bộ, giáo viên, nhân viên, và các khoản quỹ lớp, quỹ trường mang tính ép buộc. Nhà trường cũng không được ấn định khoản thu ngoài danh mục được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Mọi sự “thỏa thuận” chỉ có giá trị khi hoàn toàn tự nguyện, minh bạch và không làm phát sinh nghĩa vụ bắt buộc đối với người học.

Nguyên tắc công khai, thẩm quyền và trách nhiệm quản lý

Việc thu học phí và các khoản thu khác phải bảo đảm ba nguyên tắc trung tâm: đúng thẩm quyền, đúng mục đích và công khai minh bạch. Cơ sở giáo dục có trách nhiệm niêm yết mức thu, thời điểm thu, nội dung thu, căn cứ pháp lý và chế độ miễn giảm tại nơi dễ tiếp cận hoặc trên cổng thông tin điện tử. Nếu khoản thu chưa được công khai hoặc chưa được phê duyệt theo đúng thẩm quyền, việc thu sẽ không có giá trị pháp lý.

Người học và cha mẹ người học có quyền yêu cầu nhà trường giải thích căn cứ của từng khoản thu. Cơ quan quản lý giáo dục, cơ quan tài chính và chính quyền địa phương có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra, xử lý các khoản thu sai quy định. Khi phát hiện thu sai, nhà trường phải hoàn trả, điều chỉnh hoặc chấm dứt thu theo đúng quy định pháp luật.

Nhận diện nhanh: khoản nào được phép, khoản nào phải kiểm soát chặt

Về nguyên tắc, học phí là khoản thu hợp pháp khi thuộc đối tượng phải nộp và mức thu được ban hành đúng thẩm quyền. Các khoản dịch vụ phục vụ trực tiếp người học như bán trú, ăn uống, nội trú, đồng phục, học phẩm, xe đưa đón chỉ được thu khi có căn cứ, công khai và phù hợp nhu cầu sử dụng. Các khoản mang tính đóng góp bắt buộc, thu hộ không rõ mục đích, thu để chi cho hoạt động thường xuyên của nhà trường là nhóm phải loại trừ nghiêm ngặt.

Do đó, câu trả lời pháp lý cốt lõi không nằm ở việc “nhà trường có cần kinh phí hay không”, mà ở chỗ “khoản thu đó có được pháp luật cho phép hay không”. Một khoản thu chỉ hợp pháp khi đồng thời đáp ứng: có căn cứ pháp lý, đúng thẩm quyền, đúng đối tượng, đúng mục đích, có công khai và không biến tướng thành nghĩa vụ bắt buộc ngoài quy định.

Kết luận

Chế độ học phí và các khoản thu trong cơ sở giáo dục là lĩnh vực bị điều chỉnh chặt chẽ nhằm bảo vệ quyền học tập, chống lạm thu và bảo đảm kỷ luật tài chính trong nhà trường. Học phí chỉ được thu theo quy định pháp luật và chính sách miễn, giảm, hỗ trợ phải được thực hiện nghiêm túc. Các khoản thu khác chỉ hợp pháp khi có căn cứ, được công khai, đúng thẩm quyền và phục vụ trực tiếp nhu cầu giáo dục hợp pháp của người học. Ngược lại, mọi khoản thu tự đặt ra, thu ép buộc hoặc thu không rõ mục đích đều không được phép.

Tài liệu tham khảo

• Luật Giáo dục 2019.
• Nghị định 238/2025/NĐ-CP về chính sách học phí, miễn, giảm, hỗ trợ học phí, hỗ trợ chi phí học tập và giá dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo.
• Luật Bảo hiểm y tế 2008, đã được sửa đổi, bổ sung.
• Các văn bản hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo về quản lý thu, chi trong cơ sở giáo dục.
• Quy định của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh về mức học phí và các khoản thu dịch vụ đối với cơ sở giáo dục công lập.