Hoạt động của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị

Vị trí của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị

Trong hệ thống chính trị Việt Nam, các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội giữ vai trò trung gian quan trọng giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân. Đây là những thiết chế tổ chức và tập hợp lực lượng xã hội, có nhiệm vụ tạo sự liên kết giữa ý chí chính trị với đời sống xã hội, giữa chủ trương, đường lối với thực tiễn thực hiện. Theo Điều 4 Hiến pháp 2013, Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội; đồng thời, các tổ chức chính trị - xã hội là bộ phận của hệ thống chính trị, tham gia vào việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội như Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam được xác định là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân. Vị trí này cho thấy các tổ chức không chỉ đại diện cho nhóm xã hội nhất định mà còn tham gia vào quá trình xây dựng, giám sát và bảo vệ nền tảng chính trị của chế độ.

Chức năng cơ bản của các tổ chức chính trị - xã hội

Chức năng nổi bật nhất của các tổ chức chính trị - xã hội là tập hợp, đoàn kết, giáo dục và vận động quần chúng. Thông qua hoạt động tổ chức, tuyên truyền và sinh hoạt hội viên, các tổ chức này chuyển tải chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước đến từng nhóm xã hội, đồng thời phản ánh tâm tư, nguyện vọng của nhân dân trở lại các cơ quan có thẩm quyền. Cách thức hoạt động này góp phần hình thành cơ chế tương tác hai chiều giữa Nhà nước và xã hội.

Bên cạnh đó, các tổ chức chính trị - xã hội còn thực hiện chức năng đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên, hội viên và các tầng lớp nhân dân. Chức năng này được thể hiện rõ qua hoạt động kiến nghị, tham gia hòa giải, hỗ trợ pháp lý, giám sát việc thực thi chính sách và bảo vệ nhóm yếu thế. Trong nhiều lĩnh vực, đây là kênh quan trọng để quyền con người, quyền công dân được hiện thực hóa trong đời sống.

Hoạt động tham gia quản lý nhà nước và quản lý xã hội

Hoạt động tham gia quản lý nhà nước và quản lý xã hội là một phương diện cốt lõi của các tổ chức chính trị - xã hội. Theo Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 2015, Mặt trận Tổ quốc có quyền và trách nhiệm giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; tập hợp, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và nhân dân để phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền. Đây là cơ chế thể hiện rõ vai trò của nhân dân trong xây dựng chính sách và kiểm soát quyền lực.

Các tổ chức chính trị - xã hội còn tham gia vào quản lý xã hội thông qua vận động xã viên, hội viên chấp hành pháp luật, tổ chức phong trào thi đua, xây dựng đời sống văn hóa và tham gia giải quyết các vấn đề xã hội tại cơ sở. Trong thực tiễn, nhiều nhiệm vụ công ích, phổ biến pháp luật, chăm lo an sinh xã hội, hỗ trợ việc làm và giảm nghèo được triển khai có hiệu quả nhờ mạng lưới tổ chức này. Như vậy, hoạt động của họ không tách rời nhà nước mà bổ trợ cho năng lực quản trị xã hội theo hướng đồng bộ và gần dân.

Giám sát và phản biện xã hội như một phương thức hoạt động đặc thù

Giám sát và phản biện xã hội là phương thức hoạt động đặc thù, phản ánh mức độ phát huy dân chủ trong hệ thống chính trị. Giám sát xã hội nhằm theo dõi, phát hiện và kiến nghị xử lý những vấn đề trong quá trình xây dựng, ban hành và thực hiện chính sách, pháp luật. Phản biện xã hội là việc tham gia góp ý, đánh giá tính hợp lý, tính khả thi và tác động của dự thảo chính sách, dự thảo văn bản trước khi ban hành.

Hoạt động này giúp hạn chế tính chủ quan trong quản lý, nâng cao chất lượng chính sách và tăng cường tính minh bạch của bộ máy nhà nước. Khi được thực hiện đúng chức năng, giám sát và phản biện xã hội làm sâu sắc hơn mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, đồng thời tạo thêm cơ chế kiểm soát quyền lực từ phía xã hội. Đây là yêu cầu phù hợp với định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Cơ sở pháp lý điều chỉnh hoạt động của các tổ chức

Hoạt động của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật và điều lệ tổ chức. Nền tảng hiến định nằm ở Hiến pháp 2013, nhất là quy định về vai trò lãnh đạo của Đảng, quyền làm chủ của nhân dân và vị trí của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị. Trên cơ sở đó, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 2015 xác lập nhiệm vụ giám sát, phản biện xã hội, tham gia xây dựng Đảng và Nhà nước, cũng như tập hợp ý kiến, kiến nghị của nhân dân.

Đối với các tổ chức thành viên như Công đoàn, Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ và Hội Cựu chiến binh, chức năng, nhiệm vụ và nguyên tắc hoạt động còn được quy định trong luật chuyên ngành và điều lệ do tổ chức có thẩm quyền ban hành. Điểm chung của các quy định này là bảo đảm tính chính trị, tính quần chúng và tính tự nguyện của tổ chức, đồng thời đặt hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và sự lãnh đạo của Đảng.

Đặc điểm hoạt động ở cơ sở và yêu cầu đổi mới trong giai đoạn hiện nay

Ở cơ sở, các tổ chức chính trị - xã hội là lực lượng trực tiếp gắn bó với đời sống nhân dân, nên hiệu quả hoạt động phụ thuộc nhiều vào năng lực nắm bắt thực tiễn và khả năng phản ánh kịp thời nhu cầu xã hội. Từ ngày 01/07/2025, chính quyền địa phương được tổ chức theo 2 cấp là cấp tỉnh và cấp xã, phường, đặc khu, vì vậy vai trò của các tổ chức này ở cơ sở càng trở nên quan trọng trong kết nối chính sách với cộng đồng dân cư. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là tăng cường tính thực chất của các hoạt động vận động, giám sát và phản biện.

Đổi mới hoạt động của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội cần tập trung vào nâng cao chất lượng đại diện, chuyên nghiệp hóa công tác tham gia xây dựng chính sách và tăng cường khả năng sử dụng pháp luật trong bảo vệ quyền lợi hội viên, đoàn viên. Cùng với đó là yêu cầu củng cố tính công khai, minh bạch, kỷ luật tổ chức và năng lực phối hợp với cơ quan nhà nước. Khi các yêu cầu này được thực hiện đồng bộ, vai trò của các tổ chức sẽ chuyển từ hỗ trợ hành chính đơn thuần sang tham gia thực chất vào quản trị xã hội hiện đại.

Ý nghĩa pháp lý và chính trị của hoạt động các tổ chức

Hoạt động của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội có ý nghĩa pháp lý ở chỗ tạo ra kênh thể chế hóa quyền làm chủ của nhân dân trong khuôn khổ pháp luật. Thông qua tổ chức và hoạt động của mình, các chủ thể này góp phần bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước, quyền kiến nghị, quyền giám sát và quyền được đại diện của công dân. Đây là một bộ phận quan trọng trong cơ chế vận hành của hệ thống chính trị Việt Nam.

Về phương diện chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội là lực lượng nòng cốt trong việc củng cố đồng thuận xã hội, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc và bảo vệ nền tảng chính trị của chế độ. Vai trò đó chỉ được phát huy đầy đủ khi hoạt động của tổ chức gắn chặt với lợi ích thiết thân của nhân dân, bám sát pháp luật và có cơ chế trách nhiệm rõ ràng đối với cơ quan, tổ chức và cán bộ thực thi nhiệm vụ.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015.
• Luật Công đoàn năm 2012.
• Luật Thanh niên năm 2020.
• Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022.
• Điều lệ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và điều lệ của các tổ chức chính trị - xã hội liên quan.