Hòa giải trong vụ án ly hôn: bắt buộc hay miễn thực hiện?

Khái quát về hòa giải trong vụ án ly hôn

Hòa giải trong vụ án ly hôn là hoạt động tố tụng do Tòa án tiến hành nhằm tạo điều kiện để vợ chồng và những người tham gia tố tụng liên quan tự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp hôn nhân, con chung, tài sản và nghĩa vụ khác. Đây không phải là hòa giải ở cơ sở theo Luật Hòa giải ở cơ sở, mà là hòa giải trong tố tụng dân sự, diễn ra trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án. Về bản chất, thủ tục này thể hiện định hướng của pháp luật là hạn chế tối đa việc chấm dứt hôn nhân khi vẫn còn khả năng đoàn tụ. Đồng thời, hòa giải giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và giảm xung đột giữa các bên.

Trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, hòa giải còn mang ý nghĩa đặc thù vì quan hệ vợ chồng gắn với tình cảm, con cái và lợi ích lâu dài của gia đình. Do đó, pháp luật tố tụng đặt hòa giải ở vị trí gần như là thủ tục mặc định khi Tòa án giải quyết vụ án ly hôn. Tuy nhiên, tính bắt buộc này không tuyệt đối mà chịu sự điều chỉnh của các trường hợp ngoại lệ được quy định cụ thể. Việc xác định đúng khi nào phải hòa giải và khi nào không tiến hành hòa giải có ý nghĩa trực tiếp đối với tính hợp pháp của thủ tục tố tụng.

Căn cứ pháp lý của thủ tục hòa giải

Căn cứ trung tâm là Điều 205 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, theo đó trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án, Tòa án tiến hành hòa giải để các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án, trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được quy định tại Điều 206 và Điều 207 của Bộ luật này hoặc vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn. Quy định này cho thấy hòa giải là một giai đoạn tố tụng thông thường trước khi đưa vụ án ra xét xử. Đối với ly hôn, nếu vụ việc được thụ lý theo thủ tục vụ án thì Tòa án phải xem xét tiến hành hòa giải. Chỉ khi có căn cứ loại trừ theo luật, Tòa án mới không thực hiện thủ tục này.

Trong các vụ việc về hôn nhân và gia đình, đặc biệt là tranh chấp ly hôn, các quy định về hòa giải còn gắn với tinh thần của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 về bảo vệ chế độ hôn nhân, gia đình và quyền lợi của con chưa thành niên. Vì vậy, hòa giải không chỉ là kỹ thuật tố tụng mà còn là công cụ thể hiện chính sách pháp lý. Khi các bên còn khả năng đoàn tụ, Tòa án phải tạo cơ hội để họ cân nhắc. Khi quan hệ đã lâm vào tình trạng không thể kéo dài, hòa giải vẫn nhằm làm rõ ý chí thật sự của các bên và phạm vi tranh chấp cần giải quyết.

Khi nào hòa giải trong vụ án ly hôn là bắt buộc?

Trong vụ án ly hôn, hòa giải tại Tòa án là thủ tục bắt buộc về nguyên tắc, vì đây là một bước trong quá trình chuẩn bị xét xử sơ thẩm. Cả trường hợp ly hôn đơn phương và trường hợp thuận tình ly hôn nếu được giải quyết theo thủ tục tố tụng đều phải được xem xét hòa giải theo quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Với thuận tình ly hôn, Tòa án còn xem xét ý chí tự nguyện ly hôn, thỏa thuận về con và tài sản thông qua cơ chế giải quyết yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn. Như vậy, hòa giải không chỉ dành cho tranh chấp gay gắt mà còn là bước kiểm tra tính tự nguyện của thỏa thuận.

Về phương diện thực tiễn, hòa giải bắt buộc nhằm bảo đảm trước khi Tòa án tuyên chấm dứt quan hệ hôn nhân, các bên đã được tạo điều kiện đối thoại công khai, bình đẳng và hợp pháp. Điều này đặc biệt quan trọng khi có con chưa thành niên hoặc tài sản chung lớn. Tòa án sẽ làm rõ nguyên nhân mâu thuẫn, thái độ của mỗi bên và khả năng thống nhất về nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản. Nếu các bên đoàn tụ, vụ án có thể được chấm dứt theo hướng phù hợp hơn với mục tiêu bảo vệ gia đình.

Khi nào không tiến hành hòa giải trong vụ án ly hôn?

Pháp luật quy định rõ các trường hợp Tòa án không tiến hành hòa giải được theo Điều 207 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Thứ nhất, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đã được Tòa án triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn cố tình vắng mặt. Thứ hai, đương sự không thể tham gia hòa giải vì lý do chính đáng. Thứ ba, một bên vợ hoặc chồng trong vụ án ly hôn là người mất năng lực hành vi dân sự. Thứ tư, một trong các đương sự đề nghị không tiến hành hòa giải. Đây là những ngoại lệ làm giới hạn nguyên tắc hòa giải bắt buộc.

Trong nhóm ngoại lệ này, trường hợp đương sự đề nghị không hòa giải thường được áp dụng khi quan hệ hôn nhân đã hoàn toàn đổ vỡ và việc tiếp xúc trong hòa giải không còn ý nghĩa thực chất. Trường hợp vắng mặt sau khi được triệu tập hợp lệ lần thứ hai phản ánh việc đương sự không hợp tác tố tụng, nên Tòa án không thể tiếp tục chờ đợi để hòa giải. Với người mất năng lực hành vi dân sự, yêu cầu bảo vệ quyền lợi của họ đòi hỏi phải có cơ chế đại diện phù hợp; nếu điều kiện tham gia hòa giải không đáp ứng, Tòa án không tiến hành hòa giải theo thủ tục thông thường. Các căn cứ này bảo đảm tính khả thi của tố tụng và tránh kéo dài vụ án.

Phân biệt “không được hòa giải” và “không tiến hành hòa giải được”

Cần phân biệt hai nhóm quy định khác nhau trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nhóm thứ nhất là các vụ án “không được hòa giải” theo Điều 206, tức là bản thân tính chất vụ việc pháp luật không cho phép hòa giải, thường liên quan đến lợi ích công cộng hoặc các vấn đề pháp lý không thể thỏa thuận bằng ý chí của đương sự. Nhóm thứ hai là các vụ án “không tiến hành hòa giải được” theo Điều 207, tức là về nguyên tắc được hòa giải nhưng do điều kiện thực tế hoặc tình trạng pháp lý của đương sự mà Tòa án không thể tổ chức hòa giải. Vụ án ly hôn chủ yếu rơi vào nhóm thứ hai.

Sự phân biệt này có ý nghĩa trực tiếp trong thực tiễn tố tụng. Nếu thuộc nhóm “không được hòa giải”, Tòa án không đặt ra thủ tục hòa giải ngay từ đầu. Nếu thuộc nhóm “không tiến hành hòa giải được”, Tòa án vẫn phải xem xét hồ sơ, triệu tập, đánh giá thái độ tham gia của đương sự và chỉ khi có căn cứ luật định mới bỏ qua bước hòa giải. Đối với ly hôn, đa số vụ án vẫn phải qua giai đoạn này, trừ các tình huống được Điều 207 điều chỉnh. Cách hiểu đúng giúp tránh khiếu nại về vi phạm thủ tục tố tụng.

Ý nghĩa thực tiễn của hòa giải trong ly hôn

Hòa giải trong ly hôn không nhằm ép buộc các bên tiếp tục hôn nhân bằng mọi giá, mà nhằm bảo đảm quyết định ly hôn hoặc không ly hôn được hình thành trên cơ sở tự nguyện, minh bạch và có cân nhắc đầy đủ. Khi đoàn tụ không thể đạt được, hòa giải vẫn giúp thu hẹp phạm vi tranh chấp, nhất là về con chung và tài sản chung. Điều này làm giảm xung đột, giảm chi phí xã hội và hạn chế việc kéo dài tố tụng. Trong nhiều vụ án, chính giai đoạn hòa giải giúp các bên đạt thỏa thuận một phần, từ đó Tòa án giải quyết nhanh hơn.

Ở chiều ngược lại, khi các bên đã mâu thuẫn trầm trọng hoặc một bên cố tình né tránh, việc áp dụng cơ chế “không tiến hành hòa giải được” giúp Tòa án chuyển vụ án sang giai đoạn xét xử mà không làm ảnh hưởng đến quyền khởi kiện và quyền yêu cầu giải quyết ly hôn. Nhờ vậy, thủ tục tố tụng vừa tôn trọng khả năng tự thỏa thuận, vừa bảo đảm hiệu quả giải quyết tranh chấp. Đây là sự cân bằng giữa chính sách bảo vệ gia đình và quyền tự do hôn nhân của công dân.

Nhận định kết luận

Trong vụ án ly hôn, hòa giải tại Tòa án là thủ tục bắt buộc về nguyên tắc, được đặt ra trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm theo Điều 205 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Tuy nhiên, thủ tục này không áp dụng máy móc trong mọi trường hợp, mà phải loại trừ khi rơi vào các căn cứ của Điều 206 hoặc Điều 207 của Bộ luật này. Đối với ly hôn, các trường hợp không tiến hành hòa giải thường là do đương sự vắng mặt hợp lệ lần hai, có lý do chính đáng, một bên mất năng lực hành vi dân sự, hoặc có yêu cầu không hòa giải. Việc nắm rõ các căn cứ này giúp xác định đúng trình tự tố tụng và bảo vệ quyền lợi của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đặc biệt Điều 205, Điều 206, Điều 207, Điều 212.
• Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
• Luật Hòa giải ở cơ sở 2013.
• Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về giải quyết việc dân sự, hôn nhân và gia đình.
• Các bài bình luận, hướng dẫn chuyên môn về hòa giải trong vụ án ly hôn trên hệ thống pháp luật và tạp chí pháp lý.