Hộ kinh doanh khi chủ hộ chết: người thân có được tiếp tục hoạt động không?

Hộ kinh doanh và ý nghĩa pháp lý của tư cách chủ hộ

Hộ kinh doanh là một hình thức kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ, theo quy định của Nghị định 168/2025/NĐ-CP. Trong mô hình này, “chủ hộ kinh doanh” là chủ thể đứng tên đăng ký và thực hiện quyền, nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động kinh doanh. Vì vậy, sự kiện chủ hộ chết không chỉ là vấn đề nhân thân mà còn tác động trực tiếp đến tình trạng pháp lý của chính hộ kinh doanh.

Về nguyên tắc, hộ kinh doanh không được coi là một pháp nhân độc lập như doanh nghiệp. Việc đăng ký hộ kinh doanh gắn chặt với cá nhân hoặc nhóm thành viên đã kê khai trong hồ sơ đăng ký. Do đó, khi chủ thể đứng tên không còn tồn tại thì pháp luật phải xác định rõ hộ kinh doanh có chấm dứt hay có cơ chế chuyển sang người khác tiếp tục quản lý.

Trường hợp hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký

Đối với hộ kinh doanh do một cá nhân thành lập, nếu cá nhân đó chết hoặc bị Tòa án tuyên bố đã chết thì hộ kinh doanh chấm dứt hoạt động theo khoản 4 Điều 104 Nghị định 168/2025/NĐ-CP. Quy định này thể hiện rất rõ rằng không có cơ chế “đương nhiên chuyển giao” hộ kinh doanh từ người chết sang người thân. Người thân không được tiếp tục hoạt động dưới tư cách pháp lý cũ chỉ bằng quan hệ thừa kế.

Trong trường hợp này, người thừa kế hoặc người quản lý tài sản của chủ hộ kinh doanh có trách nhiệm thực hiện thủ tục đăng ký chấm dứt hoạt động hộ kinh doanh theo quy định tại khoản 5 Điều 104 Nghị định 168/2025/NĐ-CP. Hồ sơ chấm dứt thường phải bảo đảm nghĩa vụ thanh toán các khoản nợ, bao gồm cả nợ thuế và nghĩa vụ tài chính khác, trừ trường hợp có thỏa thuận khác với chủ nợ. Đây là cơ chế nhằm bảo vệ trật tự công khai đăng ký kinh doanh và quyền lợi của bên thứ ba.

Như vậy, nếu chỉ có một người đứng tên hộ kinh doanh, người thân không được “tiếp tục” chính hộ kinh doanh đó sau khi chủ hộ chết. Muốn kinh doanh tiếp, người thừa kế phải thực hiện đăng ký hộ kinh doanh mới nếu đáp ứng điều kiện đứng tên theo quy định hiện hành, đồng thời xử lý riêng các quyền và nghĩa vụ tài sản thuộc di sản của người chết.

Trường hợp hộ kinh doanh do các thành viên hộ gia đình đăng ký

Khác với trường hợp một cá nhân đăng ký, hộ kinh doanh do các thành viên hộ gia đình cùng đăng ký có cơ chế linh hoạt hơn khi chủ hộ chết. Khi đó, các thành viên còn lại của hộ gia đình có thể thống nhất và ủy quyền cho một thành viên khác làm chủ hộ mới để tiếp tục hoạt động theo hồ sơ đăng ký phù hợp. Cơ chế này xuất phát từ bản chất nhóm chủ thể đăng ký ban đầu đã bao gồm nhiều thành viên, không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân duy nhất.

Tuy vậy, việc tiếp tục hoạt động không phải là tự động. Người đại diện mới phải thực hiện thủ tục thay đổi nội dung đăng ký hộ kinh doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã theo trình tự áp dụng hiện hành. Nếu không làm thủ tục, tư cách pháp lý của hộ kinh doanh vẫn chưa được cập nhật đúng với thực tế nhân thân và đại diện.

Quyền thừa kế đối với tài sản và nghĩa vụ của hộ kinh doanh

Cần phân biệt giữa quyền tiếp tục kinh doanh và quyền đối với tài sản, nghĩa vụ của người chết. Việc hộ kinh doanh chấm dứt hoạt động không đồng nghĩa toàn bộ tài sản kinh doanh biến mất; tài sản thuộc sở hữu của người chết vẫn là di sản và được giải quyết theo quy định thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015. Các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính và cam kết hợp pháp của người chết cũng được xử lý theo nguyên tắc thanh toán di sản trước khi chia thừa kế, theo quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự 2015.

Vì vậy, người thân có thể được hưởng di sản hoặc tiếp quản tài sản kinh doanh sau khi hoàn tất thủ tục thừa kế, nhưng việc đó không tự động làm phát sinh tư cách chủ hộ kinh doanh cũ. Nếu muốn tiếp tục kinh doanh, người thân phải đi theo hai nhánh pháp lý riêng: một là giải quyết thừa kế đối với tài sản, hai là đăng ký hoạt động kinh doanh mới hoặc đăng ký thay đổi chủ hộ nếu thuộc trường hợp hộ gia đình.

Thủ tục cần lưu ý khi chủ hộ kinh doanh chết

Trong thực tiễn, bước đầu tiên là xác định hộ kinh doanh thuộc loại một cá nhân đăng ký hay hộ gia đình cùng đăng ký. Nếu là cá nhân đăng ký, người thân cần chuẩn bị hồ sơ chấm dứt hoạt động và giấy tờ chứng minh sự kiện chết như giấy chứng tử hoặc quyết định của Tòa án tuyên bố đã chết. Nếu là hộ gia đình đăng ký, cần họp các thành viên và thống nhất người làm chủ hộ mới, sau đó thực hiện thủ tục thay đổi thông tin đăng ký.

Tiếp theo là rà soát toàn bộ nghĩa vụ tài sản của hộ kinh doanh trước thời điểm chấm dứt hoặc thay đổi. Các khoản nợ, thuế, tiền thuê mặt bằng, nghĩa vụ với người lao động và đối tác phải được đối chiếu, xử lý theo hợp đồng và pháp luật liên quan. Nếu bỏ qua bước này, tranh chấp về tài sản thừa kế và trách nhiệm thanh toán rất dễ phát sinh.

Kết luận

Người thân không mặc nhiên được tiếp tục hoạt động của một hộ kinh doanh khi chủ hộ chết. Nếu hộ kinh doanh do một cá nhân đăng ký, hộ kinh doanh chấm dứt hoạt động theo khoản 4 Điều 104 Nghị định 168/2025/NĐ-CP; người thừa kế chỉ có thể xử lý di sản và đăng ký kinh doanh mới nếu đủ điều kiện. Nếu hộ kinh doanh do các thành viên hộ gia đình đăng ký, các thành viên còn lại có thể cử và ủy quyền cho một người làm chủ hộ mới để tiếp tục hoạt động theo thủ tục đăng ký thay đổi.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Quy định về đăng ký hộ kinh doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP.
• Quy định về chấm dứt hoạt động hộ kinh doanh khi cá nhân đứng tên chết hoặc bị tuyên bố đã chết theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP.