Hàng hóa viện trợ, quà biếu, quà tặng và hàng mẫu qua biên giới

Khái quát pháp lý về hàng hóa phi thương mại qua biên giới

Trong quản lý xuất nhập khẩu, hàng hóa viện trợ, quà biếu, quà tặng và hàng mẫu được xếp vào nhóm hàng hóa phi thương mại, tức là không nhằm mục đích mua bán thông thường trên thị trường. Nhóm hàng này vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định về hải quan, kiểm tra chuyên ngành, quản lý thuế và điều kiện nhập khẩu, xuất khẩu theo từng loại hàng. Tuy nhiên, pháp luật dành cho chúng một cơ chế riêng về miễn thuế hoặc không chịu thuế khi đáp ứng đúng điều kiện. Cách tiếp cận này bảo đảm vừa thuận lợi cho giao lưu, hỗ trợ nhân đạo, vừa giữ kỷ luật quản lý nhà nước tại cửa khẩu.

Cơ sở pháp lý trọng tâm hiện hành gồm Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, Luật Hải quan 2014, Nghị định 134/2016/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 18/2021/NĐ-CP, Nghị định 08/2015/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 59/2018/NĐ-CP, cùng các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính và cơ quan hải quan. Khi áp dụng, cần xác định chính xác bản chất của lô hàng ngay từ khâu chứng từ, vì cùng một mặt hàng nhưng khác mục đích và chủ thể nhận tặng có thể dẫn đến chế độ thuế khác nhau. Đặc biệt, các điều kiện miễn thuế chỉ phát sinh khi hồ sơ, định mức và mục đích sử dụng được chứng minh đầy đủ. Đây là nền tảng để phân biệt giữa hàng viện trợ, hàng quà biếu tặng và hàng mẫu.

Hàng viện trợ nhân đạo và viện trợ không hoàn lại

Hàng hóa viện trợ nhân đạo, viện trợ không hoàn lại là nhóm hàng được pháp luật ưu tiên cao nhất trong chế độ thuế quan. Theo điểm b khoản 4 Điều 2 Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016, hàng hóa viện trợ nhân đạo, hàng hóa viện trợ không hoàn lại thuộc đối tượng không chịu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Đồng thời, khoản 4 Điều 2 Luật Thuế giá trị gia tăng 2008, được sửa đổi, bổ sung, cũng xác định hàng viện trợ nhân đạo, viện trợ không hoàn lại là đối tượng không chịu thuế giá trị gia tăng khi đáp ứng điều kiện pháp luật quy định. Trong thực tiễn, đây là căn cứ quan trọng để giảm chi phí cho hoạt động cứu trợ, hỗ trợ phát triển và khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh.

Để được hưởng chế độ này, hàng viện trợ không chỉ cần mang đúng tính chất nhân đạo hoặc không hoàn lại mà còn phải được thực hiện thông qua văn kiện chính thức giữa các bên và được cấp có thẩm quyền phê duyệt theo quy định về quản lý viện trợ. Nghị định 80/2020/NĐ-CP về quản lý và sử dụng viện trợ không hoàn lại không thuộc hỗ trợ phát triển chính thức tiếp tục là khung pháp lý điều chỉnh nhiều hoạt động viện trợ phi chính phủ, viện trợ nhân đạo và viện trợ phát triển khác. Việc thiếu văn kiện viện trợ, thiếu quyết định tiếp nhận hoặc không chứng minh được mục đích nhân đạo sẽ làm mất căn cứ áp dụng chế độ ưu đãi. Vì vậy, hồ sơ viện trợ luôn phải được chuẩn hóa ở cả ba khâu: tiếp nhận, thông quan và quyết toán sử dụng.

Điểm cần phân biệt

Không phải mọi hàng gửi từ nước ngoài với mục đích hỗ trợ đều mặc nhiên là viện trợ nhân đạo. Chỉ những hàng thỏa mãn điều kiện pháp luật về chủ thể viện trợ, mục đích viện trợ, văn kiện chính thức và phê duyệt có thẩm quyền mới được xem là hàng viện trợ đúng nghĩa. Nếu hàng hóa được gửi tặng nhưng không có hồ sơ viện trợ hợp lệ, lô hàng sẽ được xem xét theo cơ chế quà biếu, quà tặng hoặc hàng hóa nhập khẩu thông thường. Cách phân loại này tác động trực tiếp đến thuế phải nộp và thủ tục thông quan.

Quà biếu, quà tặng: định mức miễn thuế và điều kiện áp dụng

Quà biếu, quà tặng là nhóm hàng phổ biến nhất trong giao dịch phi thương mại qua biên giới. Theo khoản 2 Điều 4 Nghị định 134/2016/NĐ-CP, hàng hóa là quà biếu, quà tặng của tổ chức, cá nhân nước ngoài cho tổ chức, cá nhân Việt Nam và ngược lại được xét miễn thuế trong định mức pháp luật quy định. Quy định hiện hành về định mức miễn thuế được sửa đổi bởi Nghị định 18/2021/NĐ-CP, trong đó cơ chế miễn thuế gắn với giá trị hàng hóa, người nhận và mục đích sử dụng. Với quà biếu, quà tặng, pháp luật không cho phép suy diễn mở rộng ngoài định mức và điều kiện đã ấn định.

Đối với quà biếu, quà tặng gửi cho tổ chức, cá nhân Việt Nam, pháp luật hiện hành cho phép miễn thuế nếu đáp ứng định mức giá trị theo quy định. Một số nhóm quà biếu, quà tặng dành cho tổ chức Việt Nam được miễn thuế nhập khẩu nếu giá trị không vượt quá 2.000.000 đồng hoặc mức tương đương theo quy định hiện hành; đối với cá nhân, định mức miễn thuế được xác định theo lô hàng, trị giá và số tiền thuế phải nộp, đồng thời phải không thuộc mặt hàng cấm hoặc hạn chế nhập khẩu. Cần kiểm tra trực tiếp quy định đang có hiệu lực tại thời điểm làm thủ tục, vì định mức và cách quy đổi có thể được điều chỉnh bằng văn bản sửa đổi. Khi vượt định mức, phần vượt sẽ bị tính thuế theo quy định.

Bên cạnh giá trị, hàng quà biếu, quà tặng còn phải đáp ứng các điều kiện về số lượng, chủng loại và tính chất không nhằm mục đích thương mại. Hàng hóa thuộc danh mục cấm nhập khẩu, tạm ngừng nhập khẩu hoặc phải có giấy phép, kiểm tra chuyên ngành vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định tương ứng. Việc chia nhỏ lô hàng để lách định mức miễn thuế không được chấp nhận nếu cơ quan hải quan xác định đó là cùng một chủ thể gửi, cùng thời điểm, cùng mục đích nhận và cùng bản chất hàng hóa. Vì vậy, phân loại đúng từ đầu là yêu cầu cốt lõi để tránh truy thu và xử phạt.

Hàng mẫu qua biên giới và cơ chế miễn thuế

Hàng mẫu là hàng hóa được sử dụng để giới thiệu, chào hàng, kiểm định, thử nghiệm hoặc minh họa cho giao dịch thương mại, nhưng bản thân lô hàng không nhằm tiêu thụ như hàng hóa thông thường. Theo quy định về miễn thuế đối với hàng hóa không nhằm mục đích thương mại, hàng mẫu của tổ chức, cá nhân ở Việt Nam gửi cho cá nhân ở nước ngoài và hàng mẫu của tổ chức, cá nhân ở nước ngoài gửi cho cá nhân ở Việt Nam được miễn thuế nếu trị giá không vượt quá 1.000.000 đồng hoặc trị giá vượt quá mức này nhưng tổng số tiền thuế phải nộp dưới 100.000 đồng. Cơ chế này được xây dựng để bảo đảm tính linh hoạt của hoạt động xúc tiến thương mại, nghiên cứu và giới thiệu sản phẩm.

Điều kiện mấu chốt của hàng mẫu là tính chất không tiêu thụ thương mại. Nếu hàng được gửi dưới tên hàng mẫu nhưng thực chất là hàng hóa để bán hoặc phân phối, cơ quan hải quan có quyền bác bỏ phân loại hàng mẫu và áp dụng nghĩa vụ thuế như hàng nhập khẩu thông thường. Một số hàng mẫu có thể bị yêu cầu hủy, tái xuất hoặc gắn điều kiện sử dụng, tùy theo quy định chuyên ngành và bản chất mặt hàng. Do đó, doanh nghiệp cần lưu giữ tài liệu quảng cáo, thư mời, hợp đồng nguyên tắc hoặc chứng từ giải trình mục đích mẫu hàng để chứng minh tính phi thương mại.

Thủ tục hải quan và hồ sơ cần chuẩn bị

Hàng viện trợ, quà biếu, quà tặng và hàng mẫu đều phải thực hiện thủ tục hải quan theo Luật Hải quan 2014 và các nghị định hướng dẫn. Người khai hải quan có trách nhiệm khai đúng mã loại hình, mô tả hàng hóa, trị giá, số lượng, xuất xứ và căn cứ miễn thuế nếu có. Hồ sơ thông thường bao gồm tờ khai hải quan, vận đơn hoặc chứng từ vận chuyển, hóa đơn hoặc chứng từ có giá trị tương đương, văn bản xác nhận quan hệ biếu tặng hoặc viện trợ, giấy phép chuyên ngành nếu hàng thuộc diện quản lý, và tài liệu chứng minh đủ điều kiện miễn thuế. Với hàng viện trợ, bộ hồ sơ còn phải có văn kiện viện trợ và quyết định phê duyệt tiếp nhận.

Thủ tục điện tử hiện nay là phương thức chủ yếu, nhưng nghĩa vụ chứng minh của người khai hải quan không thay đổi. Khi cơ quan hải quan yêu cầu, người khai phải xuất trình bản giấy hoặc bản điện tử hợp lệ của chứng từ chứng minh điều kiện miễn thuế. Trường hợp hồ sơ chưa đầy đủ, cơ quan hải quan có thể tạm chưa giải quyết miễn thuế cho đến khi người khai bổ sung hợp lệ. Việc khai báo sai bản chất lô hàng, sai định mức hoặc sai người nhận có thể dẫn đến ấn định thuế, xử phạt vi phạm hành chính và bị xem xét hậu kiểm.

Thuế, lệ phí và các giới hạn pháp lý khác

Miễn thuế không đồng nghĩa với miễn mọi nghĩa vụ tài chính. Ngoài thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng, hàng hóa còn phải xem xét theo luật chuyên ngành về tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường, kiểm dịch, an toàn thực phẩm, quản lý chất lượng và sở hữu trí tuệ nếu có liên quan. Một số hàng hóa dù thuộc diện quà biếu, quà tặng hoặc hàng viện trợ vẫn không được nhập khẩu nếu nằm trong danh mục cấm hoặc tạm ngừng nhập khẩu. Ngoài ra, phí và lệ phí hải quan được áp dụng theo quy định riêng của pháp luật về phí, lệ phí.

Trong thực tiễn, tranh chấp thường phát sinh ở ba điểm: xác định sai mục đích sử dụng, khai thấp trị giá để lọt định mức miễn thuế và thiếu chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của hàng. Khi cơ quan hải quan có căn cứ cho rằng người khai không đáp ứng điều kiện miễn thuế, toàn bộ hoặc phần vượt định mức sẽ bị tính thuế và xử phạt theo quy định. Vì vậy, hồ sơ phải được chuẩn bị theo nguyên tắc minh bạch, nhất quán và có thể kiểm chứng. Đây là yêu cầu không chỉ về tuân thủ thuế mà còn về quản trị rủi ro pháp lý trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Ý nghĩa thực tiễn đối với tổ chức, cá nhân

Đối với cơ quan, tổ chức tiếp nhận viện trợ, việc hiểu đúng chế độ miễn thuế giúp rút ngắn thời gian thông quan, bảo đảm hàng đến đúng thời điểm cứu trợ hoặc triển khai dự án. Đối với doanh nghiệp và cá nhân nhận quà biếu, quà tặng hoặc hàng mẫu, việc xác định đúng định mức và đầy đủ hồ sơ giúp tránh chi phí phát sinh và tránh bị xử lý vi phạm. Đối với người gửi, khai báo chính xác bản chất hàng hóa là điều kiện tiên quyết để cơ quan hải quan chấp nhận chế độ tương ứng. Mỗi nhóm hàng có mục tiêu quản lý riêng, nhưng đều gặp nhau ở nguyên tắc chung: đúng chủ thể, đúng mục đích, đúng hồ sơ và đúng định mức.

Trong bối cảnh quản lý hải quan điện tử và hậu kiểm ngày càng chặt chẽ, cách tiếp cận an toàn nhất là chuẩn hóa chứng từ ngay từ khâu dự kiến gửi hoặc nhận hàng. Cơ quan, doanh nghiệp và cá nhân nên kiểm tra danh mục mặt hàng, định mức miễn thuế, điều kiện chuyên ngành và mẫu tờ khai hiện hành trước khi làm thủ tục. Khi có yếu tố viện trợ, cần phối hợp chặt giữa bên tài trợ, bên tiếp nhận và cơ quan có thẩm quyền phê duyệt để tránh vướng mắc pháp lý. Thực hiện đúng ngay từ đầu luôn là giải pháp tiết kiệm nhất so với việc xử lý truy thu hoặc khắc phục hậu quả sau thông quan.

Tài liệu tham khảo

• Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu 2016.
• Luật Hải quan 2014.
• Nghị định 134/2016/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 18/2021/NĐ-CP.
• Nghị định 08/2015/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 59/2018/NĐ-CP.
• Luật Thuế giá trị gia tăng 2008, được sửa đổi, bổ sung.
• Nghị định 80/2020/NĐ-CP về quản lý và sử dụng viện trợ không hoàn lại không thuộc hỗ trợ phát triển chính thức.