Hàng bị hư hỏng trên đường biển: ai có quyền khiếu nại bảo hiểm?

Khung pháp lý để xác định ai có quyền khiếu nại bảo hiểm

Trong tranh chấp hàng hóa bị hư hỏng trên đường biển, điểm xuất phát không phải là ai “sở hữu” hàng hóa theo nghĩa thông thường, mà là ai có quyền lợi có thể được bảo hiểm và ai là người được bảo hiểm theo hợp đồng. Theo khoản 1 Điều 22 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, bên mua bảo hiểm hoặc người được bảo hiểm có quyền yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm trả tiền bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm. Do đó, chủ thể có quyền khiếu nại là chủ thể đứng trong quan hệ bảo hiểm, hoặc chủ thể được hợp đồng bảo hiểm hoặc pháp luật trao quyền hợp lệ.

Đối với bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển, Điều 249 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 ghi nhận bảo hiểm hàng hóa là loại bảo hiểm đối với hàng hóa được người được bảo hiểm gửi đi hoặc nhận trong một thời hạn nhất định. Quy định này cho thấy trọng tâm của quyền yêu cầu bồi thường nằm ở phạm vi hàng hóa đã được bảo hiểm và tư cách của người tham gia hợp đồng bảo hiểm. Vì vậy, muốn xác định người bán hay người mua có quyền khiếu nại, trước hết phải xem hợp đồng bảo hiểm đứng tên ai, vì lợi ích của ai, và rủi ro đã chuyển sang bên nào tại thời điểm xảy ra tổn thất.

Nguyên tắc chuyển rủi ro theo điều kiện giao hàng

Trong mua bán quốc tế, Incoterms là công cụ quan trọng để xác định thời điểm chuyển rủi ro giữa người bán và người mua. Với điều kiện FOB, rủi ro chuyển từ người bán sang người mua khi hàng đã được xếp lên tàu tại cảng xếp hàng, theo cấu trúc chuẩn của Incoterms 2020 được áp dụng rộng rãi trong thực tiễn thương mại. Với CFR và CIF, rủi ro cũng chuyển khi hàng đã được xếp lên tàu tại cảng bốc hàng; điểm khác là người bán trả cước vận chuyển, còn CIF còn kèm nghĩa vụ mua bảo hiểm cho lô hàng.

Với FCA, rủi ro chuyển khi người bán giao hàng cho người chuyên chở đầu tiên hoặc cho người khác do người mua chỉ định tại địa điểm giao đã thỏa thuận. Còn với CIP, người bán phải ký hợp đồng vận chuyển và mua bảo hiểm cho hàng hóa, nhưng rủi ro vẫn chuyển tại thời điểm giao hàng cho người chuyên chở đầu tiên. Từ đó, có thể thấy nghĩa vụ mua bảo hiểm không đồng nghĩa với việc người mua hay người bán luôn là người chịu rủi ro cuối cùng; hai vấn đề này phải được tách biệt rõ.

Khi nào người mua có quyền khiếu nại bảo hiểm

Người mua có quyền khiếu nại bảo hiểm khi họ là bên mua bảo hiểm, là người được bảo hiểm, hoặc là người thụ hưởng hợp lệ theo hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. Trường hợp phổ biến nhất là người mua tự mua bảo hiểm cho lô hàng; khi hàng bị hư hỏng trong hành trình biển, người mua là chủ thể trực tiếp có quyền yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm giải quyết bồi thường nếu tổn thất thuộc phạm vi bảo hiểm. Quyền này phát sinh độc lập với việc người bán đã hoàn thành hay chưa hoàn thành nghĩa vụ giao hàng, miễn là rủi ro đã chuyển và tổn thất nằm trong điều kiện bảo hiểm.

Trong các giao dịch FOB, CFR và nhiều trường hợp FCA, người mua thường là bên chịu rủi ro trong quá trình vận chuyển biển. Nếu người mua đồng thời đứng tên trên hợp đồng bảo hiểm hoặc là bên nhận chuyển nhượng quyền thụ hưởng hợp lệ, người mua là chủ thể phù hợp để nộp hồ sơ khiếu nại bảo hiểm. Trong thực tiễn, bộ hồ sơ này thường gồm vận đơn, chứng từ bảo hiểm, biên bản giám định và các chứng cứ thể hiện tổn thất phát sinh trong hành trình được bảo hiểm.

Khi nào người bán có quyền khiếu nại bảo hiểm

Người bán có quyền khiếu nại bảo hiểm khi người bán là bên ký kết hợp đồng bảo hiểm, là người được bảo hiểm, hoặc khi hợp đồng bảo hiểm được mua để bảo vệ lợi ích của người bán trong giai đoạn còn mang rủi ro. Trường hợp điển hình là giao dịch CIF: theo bản chất của điều kiện này, người bán phải mua bảo hiểm cho hàng hóa trong quá trình vận chuyển đến cảng đích. Khi hợp đồng bảo hiểm được ký theo hướng bảo vệ lợi ích của người mua, người bán vẫn có thể là bên thực hiện thủ tục yêu cầu bồi thường nếu hợp đồng và chứng từ bảo hiểm thể hiện người bán là bên mua bảo hiểm, hoặc được ủy quyền thực hiện quyền này.

Người bán cũng có quyền khiếu nại nếu tổn thất xảy ra trước thời điểm chuyển rủi ro. Khi đó, thiệt hại thuộc phạm vi trách nhiệm của người bán theo hợp đồng mua bán, nên người bán không chỉ có quyền mà còn có nghĩa vụ xử lý tổn thất nếu bên bảo hiểm là bên mua bảo hiểm do người bán đứng tên. Điều cần lưu ý là quyền khiếu nại bảo hiểm không tự động đồng nhất với quyền đòi tiền hàng; đây là hai yêu cầu pháp lý khác nhau, dù trong thực tế chúng có thể phát sinh song song.

Trường hợp CIF: người bán mua bảo hiểm nhưng người mua là bên hưởng lợi

CIF là tình huống dễ gây nhầm lẫn nhất. Người bán có nghĩa vụ ký hợp đồng vận chuyển và mua bảo hiểm cho lô hàng, nhưng rủi ro hàng hóa thường đã chuyển sang người mua ngay khi hàng qua lan can tàu tại cảng xếp hàng theo cơ chế Incoterms. Vì vậy, người bán là người thực hiện việc mua bảo hiểm, còn người mua là bên có lợi ích kinh tế trực tiếp đối với hàng hóa trên chặng biển.

Trong thực tiễn chứng từ, vận đơn và giấy chứng nhận bảo hiểm thường được phát hành để người mua có thể sử dụng khi nhận hàng và khiếu nại nếu hàng bị tổn thất. Do đó, trong CIF, câu trả lời không dừng ở việc “ai mua bảo hiểm”, mà phải xét xem hợp đồng bảo hiểm được phát hành cho ai, theo dạng nào, và ai được quyền yêu cầu bồi thường theo chứng từ bảo hiểm. Nếu người bán là người đứng tên nhưng hợp đồng thể hiện bảo hiểm cho lợi ích của người mua, người mua có thể là chủ thể thực hiện khiếu nại khi có đủ căn cứ và chứng từ hợp lệ.

Ai được quyền khiếu nại: mấu chốt là tư cách hợp đồng và thời điểm rủi ro

Để xác định dứt khoát người bán hay người mua có quyền khiếu nại bảo hiểm, cần kiểm tra đồng thời ba yếu tố. Thứ nhất là điều kiện giao hàng trong hợp đồng mua bán. Thứ hai là hợp đồng bảo hiểm đứng tên ai và bảo hiểm cho lợi ích của ai. Thứ ba là thời điểm và nguyên nhân phát sinh hư hỏng so với thời điểm chuyển rủi ro.

Nếu hàng hư hỏng sau khi rủi ro đã chuyển và người mua là bên được bảo hiểm, người mua là chủ thể đúng để khiếu nại. Nếu hàng hư hỏng trước khi rủi ro chuyển, người bán phải xử lý theo nghĩa vụ giao hàng, còn việc khiếu nại bảo hiểm chỉ đặt ra khi người bán là bên tham gia hợp đồng bảo hiểm hợp lệ. Nếu hợp đồng bảo hiểm đã thanh toán bồi thường cho một bên, quyền truy đòi đối với bên gây thiệt hại có thể chuyển sang doanh nghiệp bảo hiểm theo cơ chế thế quyền theo khoản 1 Điều 49 Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.

Hồ sơ và lưu ý thực tiễn khi nộp yêu cầu bồi thường

Người khiếu nại bảo hiểm cần chuẩn bị bộ chứng từ chứng minh bốn vấn đề: tồn tại hợp đồng bảo hiểm, sự kiện bảo hiểm đã xảy ra, thiệt hại cụ thể, và mối liên hệ giữa tổn thất với hành trình được bảo hiểm. Hồ sơ thường bao gồm đơn yêu cầu bồi thường, vận đơn, hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói, chứng thư bảo hiểm, biên bản giám định tổn thất và các tài liệu thể hiện tình trạng hàng khi cập cảng. Nếu tranh chấp phát sinh với người chuyên chở, cần phân biệt rõ yêu cầu đòi bảo hiểm với yêu cầu đòi trách nhiệm vận chuyển.

Trong vận tải biển, thời hiệu và thời hạn khiếu nại cũng là yếu tố quyết định. Theo khoản 1 Điều 169 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015, yêu cầu bồi thường tổn thất, mất mát hàng hóa theo hợp đồng vận chuyển bằng chứng từ vận tải phải được предъяв trong thời hạn luật định là 01 năm kể từ ngày giao hàng hoặc ngày lẽ ra phải giao hàng. Quy định này không thay thế thời hạn khiếu nại theo hợp đồng bảo hiểm, nên người có quyền lợi cần kiểm tra song song cả hai hệ thời hạn để tránh mất quyền.

Kết luận

Câu hỏi “người bán hay người mua có quyền khiếu nại bảo hiểm” không có một đáp án chung cho mọi giao dịch. Quyền này phụ thuộc vào người đứng tên hợp đồng bảo hiểm, tư cách người được bảo hiểm, điều kiện giao hàng và thời điểm chuyển rủi ro. Trong giao dịch FOB, CFR, FCA, người mua thường là bên có quyền lợi trực tiếp để khiếu nại nếu họ là bên được bảo hiểm; trong CIF, người bán thường là bên mua bảo hiểm nhưng người mua thường là bên hưởng lợi kinh tế của bảo hiểm. Cách xác định đúng phải xuất phát từ hợp đồng mua bán, chứng từ bảo hiểm và chứng từ vận tải cụ thể của từng lô hàng.

Tài liệu tham khảo

• Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022.
• Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015.
• Incoterms 2020, Phòng Thương mại Quốc tế (ICC).
• Maritime cargo claims in Vietnam: practical issues and the lawful claimant, World Maritime University.
• Incoterms Rules, Munich Re.
• Vietnam - Time Bars, UK P&I Club.