Hạn chế quyền con người, quyền công dân trong pháp luật Việt Nam

Khái niệm và ý nghĩa của việc hạn chế quyền

Hạn chế quyền con người, quyền công dân là việc Nhà nước đặt ra giới hạn đối với việc thực hiện một số quyền nhất định nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, quyền và tự do của người khác, hoặc bảo đảm trật tự hiến định. Về bản chất, đây không phải là sự phủ nhận quyền, mà là cơ chế cân bằng giữa tự do cá nhân với các giá trị xã hội cần được bảo vệ. Trong nhà nước pháp quyền, cơ chế này chỉ hợp hiến khi đáp ứng đúng căn cứ, đúng thẩm quyền và đúng giới hạn.

Hiến pháp năm 2013 đã nâng nguyên tắc này thành quy phạm hiến định trung tâm. Theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng. Quy định này xác lập ranh giới giữa sự điều chỉnh hợp pháp với sự can thiệp tùy tiện vào các quyền hiến định.

Cơ sở hiến định của việc hạn chế quyền

Khoản 1 Điều 14 Hiến pháp 2013 khẳng định ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm. Từ nguyên tắc này, việc hạn chế quyền không phải là quyền mặc nhiên của mọi cơ quan nhà nước, mà là ngoại lệ phải được diễn giải chặt chẽ. Ngoại lệ đó chỉ được chấp nhận khi có mục tiêu chính đáng và được luật định rõ ràng.

Bên cạnh đó, Điều 15 Hiến pháp 2013 quy định quyền con người, quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân; việc thực hiện quyền phải không xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Điều 16 Hiến pháp 2013 tiếp tục khẳng định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội. Hai điều này cho thấy hạn chế quyền phải phục vụ việc bảo vệ trật tự chung và không được tạo ra sự phân biệt trái hiến pháp.

Khi nào được phép hạn chế quyền

Điều kiện đầu tiên là phải có căn cứ trong luật. Cơ quan, tổ chức, cá nhân không thể tự đặt ra hạn chế quyền bằng quyết định hành chính, thông báo nội bộ hay quy chế chuyên ngành nếu không có nền tảng luật định tương ứng. Yêu cầu “theo quy định của luật” tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013 nhằm bảo đảm tính minh bạch, khả năng dự liệu và kiểm soát quyền lực.

Điều kiện thứ hai là phải có mục đích hợp hiến. Hiến pháp chỉ chấp nhận việc hạn chế quyền vì các lý do: quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội và sức khỏe của cộng đồng. Đây là các lợi ích công cộng có tính đặc biệt, nên không được mở rộng tùy tiện sang các lý do quản lý hành chính chung chung hoặc lợi ích cục bộ của cơ quan, tổ chức.

Điều kiện thứ ba là phải thực sự cần thiết. Tính cần thiết đòi hỏi việc hạn chế phải gắn với nguy cơ, nhu cầu hoặc yêu cầu bảo vệ một lợi ích hiến định cụ thể, chứ không được áp dụng hình thức hạn chế nặng hơn mức cần đạt mục tiêu. Trong lập pháp và áp dụng pháp luật, nguyên tắc này đòi hỏi chọn biện pháp ít xâm phạm nhất nhưng vẫn đủ hiệu quả để bảo vệ lợi ích công.

Giới hạn pháp lý của việc hạn chế quyền

Giới hạn thứ nhất nằm ở thẩm quyền lập pháp. Theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013, chỉ luật mới có thể đặt ra cơ chế hạn chế quyền; vì vậy, văn bản dưới luật không được tự tạo ra một hạn chế mới hoặc mở rộng phạm vi hạn chế vượt quá luật. Đây là ranh giới bảo vệ quyền trước nguy cơ lạm quyền trong quản lý nhà nước.

Giới hạn thứ hai là tính tương xứng. Một biện pháp hạn chế quyền chỉ hợp hiến khi mức độ tác động không vượt quá lợi ích công cần bảo vệ. Nếu biện pháp quá rộng, kéo dài, hoặc gây xâm hại nặng hơn mức cần thiết, biện pháp đó vượt khỏi giới hạn pháp lý cho phép. Trong thực tiễn, đây là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá tính hợp pháp của các quy định hạn chế quyền.

Giới hạn thứ ba là không được xóa bỏ nội dung cốt lõi của quyền. Hạn chế chỉ làm thu hẹp phạm vi thực hiện trong một mức độ nhất định, chứ không thể làm quyền trở nên vô nghĩa hoặc bị triệt tiêu hoàn toàn. Khi một quy định làm cho quyền chỉ còn trên danh nghĩa, quy định đó đã vượt ra ngoài phạm vi “hạn chế” và đi vào vùng “tước bỏ” quyền.

Các lĩnh vực thường phát sinh hạn chế quyền

Trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội, pháp luật có thể quy định giới hạn đối với quyền tự do đi lại, tự do cư trú, tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin hoặc quyền riêng tư trong các tình huống nhất định. Những giới hạn này thường xuất hiện khi cần bảo vệ điều tra, phòng ngừa tội phạm, giữ gìn an ninh hoặc bảo đảm an toàn cho cộng đồng. Tuy nhiên, mọi biện pháp đều phải đặt trên nền tảng luật định rõ ràng và kiểm soát được.

Trong lĩnh vực sức khỏe của cộng đồng, pháp luật có thể đặt ra các biện pháp cách ly, kiểm dịch, yêu cầu khai báo y tế hoặc hạn chế tụ tập trong điều kiện dịch bệnh. Mục tiêu của các biện pháp này là ngăn chặn nguy cơ lan truyền, giảm thiểu thiệt hại cho xã hội và bảo vệ quyền được sống, được chăm sóc sức khỏe của số đông. Dù vậy, biện pháp y tế công cộng vẫn phải đáp ứng nguyên tắc cần thiết và không phân biệt đối xử.

Trong lĩnh vực đạo đức xã hội, việc hạn chế quyền thường gắn với bảo vệ trẻ em, phòng chống bạo lực, bảo vệ nhân phẩm, hoặc ngăn chặn các hành vi xâm hại nghiêm trọng đến chuẩn mực xã hội. Đây là nhóm căn cứ nhạy cảm nên cần được diễn giải thận trọng, tránh biến khái niệm đạo đức xã hội thành lý do mở rộng quyền lực quản lý một cách không kiểm soát. Sự rõ ràng của luật là điều kiện bắt buộc để bảo đảm tính dự báo.

Ranh giới giữa hạn chế hợp pháp và xâm phạm quyền

Hạn chế hợp pháp luôn có căn cứ hiến định, căn cứ luật định và mục tiêu chính đáng rõ ràng. Trái lại, xâm phạm quyền thường xuất hiện khi cơ quan nhà nước không có thẩm quyền, không có luật làm nền, hoặc áp dụng biện pháp vượt quá giới hạn cần thiết. Phân biệt hai trường hợp này là yêu cầu cốt lõi của kiểm soát quyền lực nhà nước.

Một dấu hiệu điển hình của xâm phạm quyền là dùng mệnh lệnh hành chính để thay thế luật, hoặc dùng lý do chung chung để hạn chế sâu vào đời sống cá nhân. Một dấu hiệu khác là áp dụng đồng loạt, cứng nhắc, không xét đến hoàn cảnh cụ thể và không cân nhắc phương án ít xâm hại hơn. Khi đó, biện pháp không còn là sự điều chỉnh hợp hiến mà trở thành hành vi lạm quyền.

Cũng cần lưu ý rằng quyền của một người chỉ có thể bị thu hẹp ở mức cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích của người khác hoặc lợi ích công cộng. Vì vậy, việc viện dẫn trật tự xã hội hay an ninh quốc gia không đủ nếu không chứng minh được mối liên hệ thực tế giữa biện pháp áp dụng và mục tiêu bảo vệ. Đây là điểm then chốt để đánh giá sự hợp pháp của mọi quy định hạn chế quyền.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam thừa nhận khả năng hạn chế quyền con người, quyền công dân nhưng đặt ra hàng rào hiến định rất chặt chẽ. Theo khoản 2 Điều 14 Hiến pháp 2013, việc hạn chế chỉ được thực hiện bằng luật, chỉ trong các trường hợp cần thiết và chỉ vì những mục tiêu công cộng được hiến pháp xác định. Cùng với Điều 15 và Điều 16 Hiến pháp 2013, hệ thống nguyên tắc này bảo đảm rằng quyền được tôn trọng là nguyên tắc, còn hạn chế quyền chỉ là ngoại lệ.

Ranh giới pháp lý của việc hạn chế quyền nằm ở tính hợp hiến, tính cần thiết, tính tương xứng và sự kiểm soát chặt chẽ về thẩm quyền. Khi thiếu một trong các yếu tố đó, biện pháp hạn chế không còn là cơ chế bảo vệ lợi ích chung mà trở thành sự xâm phạm quyền. Do đó, mọi thiết kế và áp dụng pháp luật liên quan đến quyền con người, quyền công dân phải được đặt trong khuôn khổ giới hạn hiến định nghiêm ngặt.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
• Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm 2007.
• Luật An ninh quốc gia 2004.
• Luật Quốc phòng 2018.
• Luật Phòng, chống khủng bố 2013.