Gọi vốn cho doanh nghiệp: phân biệt góp vốn, vay vốn và phát hành cổ phần

Khái quát về các phương thức gọi vốn trong doanh nghiệp

Trong thực tiễn kinh doanh, doanh nghiệp thường huy động nguồn lực tài chính theo ba phương thức phổ biến: góp vốn, vay vốn và phát hành cổ phần. Ba cơ chế này đều hướng tới mục tiêu bổ sung nguồn tiền cho hoạt động kinh doanh, nhưng bản chất pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Việc lựa chọn đúng phương thức không chỉ ảnh hưởng đến chi phí vốn mà còn quyết định cấu trúc sở hữu, quyền kiểm soát và nghĩa vụ hoàn trả. Theo điểm a khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự phù hợp; vì vậy, mọi hình thức huy động vốn đều phải được thực hiện trên nền tảng chủ thể và ý chí hợp pháp.

Về mặt pháp lý, cần tách bạch rõ giữa quan hệ đầu tư vào vốn chủ sở hữu và quan hệ tín dụng. Đây là điểm xuất phát quan trọng để xác định quyền lợi, trách nhiệm và thủ tục áp dụng cho từng trường hợp.

Góp vốn: bổ sung vốn chủ sở hữu và chia sẻ rủi ro kinh doanh

Góp vốn là việc tổ chức, cá nhân đưa tài sản vào doanh nghiệp để trở thành vốn của doanh nghiệp hoặc để gia tăng phần vốn đã có. Theo khoản 18 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020, góp vốn là việc góp tài sản để tạo thành vốn điều lệ của công ty, bao gồm việc góp vào công ty được thành lập mới hoặc góp thêm vào công ty đã thành lập.

Bản chất của góp vốn là làm phát sinh hoặc tăng quyền sở hữu, quyền thành viên, quyền cổ đông trong doanh nghiệp, tùy loại hình công ty. Người góp vốn không có quyền đòi doanh nghiệp hoàn trả số tiền đã góp như một khoản nợ, mà hưởng lợi ích gắn với kết quả kinh doanh, phân chia lợi nhuận và quyền tham gia quản trị theo luật và điều lệ.

Luật Doanh nghiệp 2020 xác lập quyền của tổ chức, cá nhân được góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp vào công ty, trừ trường hợp bị hạn chế theo luật. Điều này cho thấy góp vốn là một quan hệ đầu tư vào doanh nghiệp, không phải quan hệ cho vay.

Đặc điểm pháp lý của góp vốn

Thứ nhất, tài sản góp vốn có thể là tiền Việt Nam, ngoại tệ tự do chuyển đổi, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và tài sản khác có thể định giá được bằng đồng Việt Nam theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2020. Thứ hai, phần vốn góp được ghi nhận như một cấu phần của vốn điều lệ hoặc vốn góp của chủ sở hữu, làm căn cứ xác định tỷ lệ sở hữu.

Thứ ba, rủi ro kinh doanh được chia sẻ theo phần vốn góp hoặc số cổ phần nắm giữ. Thứ tư, nhà đầu tư chỉ thu hồi giá trị đầu tư thông qua chuyển nhượng, hoàn trả vốn theo cơ chế luật định đặc thù hoặc giải thể, phá sản, chứ không phải bằng nghĩa vụ trả nợ thông thường.

Vay vốn: quan hệ nợ và nghĩa vụ hoàn trả

Vay vốn là giao dịch trong đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay, còn bên vay có nghĩa vụ hoàn trả tài sản cùng loại khi đến hạn và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định. Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản được xác lập trên cơ sở thỏa thuận và tạo ra quan hệ nghĩa vụ, không làm thay đổi cơ cấu sở hữu của doanh nghiệp.

Về mặt bản chất, khoản vay là nợ phải trả. Doanh nghiệp vay vốn phải hoàn trả gốc, lãi và các nghĩa vụ liên quan đúng thời hạn đã cam kết; bên cho vay không trở thành chủ sở hữu hay cổ đông của doanh nghiệp chỉ vì đã cung cấp vốn vay.

Khác với góp vốn, khoản vay không làm phát sinh quyền quản trị doanh nghiệp cho bên cho vay. Quyền của bên cho vay chủ yếu là quyền đòi nợ, quyền yêu cầu thực hiện đúng hợp đồng, quyền xử lý tài sản bảo đảm nếu có và các quyền khác theo thỏa thuận hợp pháp.

Khi nào doanh nghiệp nên dùng vay vốn

Vay vốn phù hợp khi doanh nghiệp cần nguồn tiền có thời hạn rõ ràng, không muốn pha loãng quyền sở hữu hoặc không muốn thay đổi cơ cấu cổ đông, thành viên. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải đánh giá khả năng trả nợ, chi phí lãi vay và các cam kết bảo đảm có thể phát sinh.

Nếu giao dịch được thiết kế dưới dạng vay nhưng thực chất lại nhằm che giấu việc góp vốn hoặc chuyển nhượng phần sở hữu, rủi ro pháp lý sẽ tăng cao. Cơ quan quản lý và tòa án khi xem xét thường căn cứ vào nội dung thực chất của giao dịch, không chỉ dựa vào tên gọi hợp đồng.

Phát hành cổ phần: huy động vốn qua thị trường vốn chủ sở hữu

Phát hành cổ phần là cơ chế riêng của công ty cổ phần nhằm tăng vốn điều lệ thông qua chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu hoặc cho nhà đầu tư khác. Theo Điều 123, Điều 124 và Điều 125 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần có thể chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu, chào bán riêng lẻ hoặc chào bán ra công chúng theo điều kiện và trình tự luật định.

Khác với vay vốn, người mua cổ phần trở thành cổ đông và có quyền sở hữu tương ứng với số cổ phần nắm giữ. Khác với góp vốn ban đầu, phát hành cổ phần thường là bước huy động vốn tiếp theo sau khi công ty đã thành lập và có nhu cầu tăng vốn điều lệ.

Đối với chào bán cổ phần riêng lẻ của công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định cụ thể về đối tượng, trình tự, quyết định của Đại hội đồng cổ đông và nghĩa vụ thông báo. Đối với công ty đại chúng, việc chào bán còn phải tuân thủ Luật Chứng khoán 2019 và các văn bản hướng dẫn có liên quan.

Hệ quả pháp lý của phát hành cổ phần

Phát hành cổ phần làm thay đổi cơ cấu sở hữu, tỷ lệ biểu quyết và có thể làm giảm tỷ lệ kiểm soát của cổ đông hiện hữu nếu không tham gia mua tương ứng. Nhà đầu tư tham gia đợt phát hành không có quyền đòi hoàn vốn như chủ nợ, mà được hưởng cổ tức, quyền chuyển nhượng cổ phần và quyền tham gia quản trị theo luật.

Chào bán cổ phần riêng lẻ còn gắn với các hạn chế về chuyển nhượng, điều kiện nhà đầu tư và thủ tục công bố thông tin trong trường hợp pháp luật yêu cầu. Vì vậy, doanh nghiệp phải xác định đúng loại hình công ty và phạm vi điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp hay Luật Chứng khoán trước khi thực hiện.

So sánh pháp lý giữa góp vốn, vay vốn và phát hành cổ phần

Ba phương thức gọi vốn khác nhau ở bốn tiêu chí cốt lõi: bản chất quan hệ, quyền của bên cung cấp vốn, nghĩa vụ hoàn trả và tác động đến sở hữu doanh nghiệp. Góp vốn và phát hành cổ phần đều thuộc nhóm vốn chủ sở hữu, trong khi vay vốn thuộc nhóm nợ phải trả.

Người góp vốn hoặc mua cổ phần trở thành chủ sở hữu, cổ đông hoặc thành viên với quyền quản trị nhất định. Người cho vay chỉ là chủ nợ, không có quyền sở hữu đối với doanh nghiệp, trừ khi có thỏa thuận chuyển đổi hợp lệ theo cơ chế pháp luật chuyên ngành.

Về hoàn trả, vay vốn luôn gắn với nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi; còn góp vốn và phát hành cổ phần không tạo ra nghĩa vụ hoàn trả theo nghĩa thông thường, vì giá trị đã chuyển sang vốn của doanh nghiệp. Về quản trị, vốn chủ sở hữu làm thay đổi cấu trúc quyền lực trong công ty, trong khi khoản vay không làm thay đổi cơ cấu thành viên hay cổ đông.

Lưu ý pháp lý khi doanh nghiệp lựa chọn phương án gọi vốn

Doanh nghiệp cần xác định chính xác mục tiêu huy động vốn: nếu muốn giữ nguyên quyền sở hữu, vay vốn là phương án điển hình; nếu muốn bổ sung nhà đầu tư chiến lược, góp vốn hoặc phát hành cổ phần phù hợp hơn. Mỗi phương án đòi hỏi hồ sơ, thẩm quyền quyết định và hệ quả pháp lý khác nhau.

Khi soạn thảo hợp đồng và nghị quyết, cần tách bạch rõ nội dung chuyển giao tiền, quyền sở hữu, quyền quản trị, thời hạn, điều kiện chuyển nhượng và cơ chế xử lý vi phạm. Với công ty cổ phần, các quyết định về phát hành cổ phần phải bám sát Điều lệ công ty và quy định của Luật Doanh nghiệp 2020; với khoản vay, nội dung lãi suất, thời hạn và bảo đảm phải phù hợp Bộ luật Dân sự 2015.

Ngoài ra, doanh nghiệp nên chú ý tới nghĩa vụ thuế, kế toán và công bố thông tin theo từng giao dịch cụ thể. Việc ghi nhận sai bản chất giao dịch, chẳng hạn gọi khoản góp vốn là khoản vay hoặc ngược lại, có thể dẫn đến tranh chấp về quyền sở hữu, nghĩa vụ thanh toán và giá trị pháp lý của giao dịch.

Kết luận

Góp vốn, vay vốn và phát hành cổ phần là ba cơ chế huy động tài chính có bản chất pháp lý khác nhau, không thể đồng nhất trong thực tiễn doanh nghiệp. Góp vốn và phát hành cổ phần làm tăng vốn chủ sở hữu, còn vay vốn tạo ra quan hệ nghĩa vụ trả nợ. Việc phân biệt chính xác từng cơ chế giúp doanh nghiệp lựa chọn cấu trúc vốn phù hợp, bảo đảm an toàn pháp lý và nâng cao hiệu quả quản trị.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Doanh nghiệp 2020.
• Luật Chứng khoán 2019.
• Nghị định 155/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Chứng khoán.
• Nghị định 01/2021/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.