Giấy vay tiền không ghi lãi suất: quyền yêu cầu trả lãi

Giấy vay tiền không ghi lãi suất có đồng nghĩa với vay không lãi không?

Trong giao dịch vay tài sản, việc giấy vay tiền không ghi lãi suất không tự động làm phát sinh nghĩa vụ trả lãi theo lãi suất thỏa thuận. Theo khoản 1 Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay và bên vay phải hoàn trả tài sản khi đến hạn; nếu là tiền thì hoàn trả đủ tiền và đúng thời hạn. Khi văn bản vay không thể hiện điều khoản lãi, cần xem xét toàn bộ nội dung giấy vay, lời khai của các bên và chứng cứ giao nhận tiền để xác định có hay không thỏa thuận về lãi.

Nếu giấy vay không ghi lãi và cũng không có chứng cứ cho thấy các bên đã thỏa thuận trả lãi, thì quan hệ vay được xác định là vay không có lãi. Trường hợp này, bên cho vay không được tự đặt ra mức lãi để yêu cầu bên vay trả, vì quyền đòi lãi phải có căn cứ từ thỏa thuận hợp pháp hoặc từ quy định bắt buộc của pháp luật.

Khi nào vẫn được yêu cầu trả lãi?

Pháp luật hiện hành cho phép yêu cầu trả lãi trong hai nhóm trường hợp chính. Thứ nhất, nếu các bên có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất, thì theo khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều này tại thời điểm trả nợ, tức là cơ chế xác định lãi khi có thỏa thuận trả lãi nhưng thiếu mức cụ thể. Thứ hai, nếu vay không có lãi nhưng đến hạn bên vay không trả nợ hoặc trả không đầy đủ, thì theo khoản 4 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, bên cho vay có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả theo mức lãi suất quy định tại khoản 2 Điều 468 của Bộ luật này.

Như vậy, giấy vay tiền không ghi lãi suất vẫn có thể làm phát sinh nghĩa vụ trả lãi chậm trả khi bên vay vi phạm nghĩa vụ hoàn trả đúng hạn. Cơ chế này không phải là lãi theo thỏa thuận ban đầu, mà là lãi phát sinh do hành vi chậm thực hiện nghĩa vụ trả nợ. Đây là điểm cần phân biệt rõ để tránh nhầm lẫn giữa lãi vay trong thời hạn vay và lãi do chậm trả sau khi đến hạn.

Mức lãi được tính như thế nào?

Theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Theo khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, khi có thỏa thuận về việc trả lãi nhưng không xác định rõ lãi suất, hoặc khi áp dụng cơ chế lãi chậm trả theo khoản 4 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, mức lãi được xác định bằng 50% của mức lãi suất giới hạn tại khoản 1 Điều 468. Từ quy định này, mức cơ sở pháp lý hiện hành là 10%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật chuyên ngành có quy định khác.

Trong thực tiễn, Tòa án sẽ xem xét số tiền gốc, thời gian chậm trả và thời điểm phát sinh nghĩa vụ để tính lãi. Nếu bên vay trả một phần nợ, lãi chậm trả chỉ tính trên phần nợ còn thiếu tương ứng với thời gian chậm trả. Nếu có thỏa thuận khác hợp pháp về cách tính lãi hoặc về thời hạn ân hạn, Tòa án ưu tiên áp dụng thỏa thuận đó trong giới hạn pháp luật cho phép.

Trường hợp nào bên cho vay không được yêu cầu lãi?

Bên cho vay không được yêu cầu lãi nếu giữa các bên không có thỏa thuận về lãi và đồng thời bên vay đã trả đủ, đúng hạn theo giấy vay tiền. Trong tình huống này, nghĩa vụ của bên vay chỉ là hoàn trả tiền gốc. Ngoài ra, nếu bên cho vay yêu cầu mức lãi vượt quá giới hạn luật định, phần vượt quá không có hiệu lực theo khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015.

Trường hợp giấy vay tiền được lập với nội dung rõ ràng là “không tính lãi”, “vay không lãi” hoặc nội dung tương đương, thì bên cho vay không thể đòi lãi trong thời hạn vay. Tuy nhiên, khi đến hạn mà bên vay chậm trả, quyền yêu cầu lãi chậm trả vẫn phát sinh theo khoản 4 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hợp pháp hoặc pháp luật chuyên ngành quy định khác.

Ý nghĩa chứng cứ của giấy vay tiền trong tranh chấp

Giấy vay tiền là chứng cứ trung tâm để xác định số tiền vay, thời hạn vay, phương thức trả nợ và có hay không thỏa thuận lãi. Nếu giấy vay chỉ ghi nhận khoản vay gốc, không có nội dung về lãi, nhưng có tin nhắn, ghi âm, giấy nhận lãi hoặc chứng từ chuyển tiền thể hiện việc trả lãi định kỳ, Tòa án có căn cứ xem xét thỏa thuận lãi bằng chứng cứ ngoài văn bản. Ngược lại, nếu không có chứng cứ nào về lãi, yêu cầu trả lãi theo thỏa thuận sẽ không được chấp nhận.

Trong tranh chấp, việc trình bày rõ thời điểm giao tiền, thời hạn vay, hạn trả nợ, các lần nhắc nợ và tình trạng chậm trả có ý nghĩa quyết định đối với yêu cầu lãi chậm trả. Bên khởi kiện cần xác định rõ mình yêu cầu lãi theo thỏa thuận hay lãi do chậm trả, vì hai căn cứ này khác nhau về điều kiện áp dụng và cách chứng minh.

Kết luận

Giấy vay tiền không ghi lãi suất không mặc nhiên làm mất quyền đòi lãi trong mọi trường hợp. Nếu không có thỏa thuận về lãi, bên cho vay vẫn được yêu cầu lãi chậm trả khi bên vay không trả hoặc trả không đầy đủ đúng hạn, theo khoản 4 Điều 466 và khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu có thỏa thuận trả lãi nhưng không ghi rõ mức lãi, Tòa án áp dụng mức lãi theo khoản 2 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015. Do đó, để xác định đúng quyền và nghĩa vụ, cần đọc giấy vay trong tổng thể chứng cứ và đối chiếu trực tiếp với quy định của Bộ luật Dân sự hiện hành.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, Điều 463, Điều 466, Điều 468.
• Nghị quyết số 01/2019/NQ-HĐTP ngày 11/01/2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Nghị định số 21/2021/NĐ-CP ngày 19/3/2021 của Chính phủ.
• Công bố, hướng dẫn và bình luận nghiệp vụ của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về lãi suất trong hợp đồng vay tài sản.
• Tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ và giải đáp của cơ quan phổ biến, giáo dục pháp luật về hợp đồng vay tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015.