Giao hàng chậm vì tắc cảng, thiếu container, thiếu tàu có phải bất khả kháng?

Giao hàng chậm do tắc cảng, thiếu container hoặc thiếu tàu: vấn đề pháp lý đặt ra

Trong hoạt động mua bán hàng hóa và logistics, chậm giao hàng do tắc cảng, thiếu container hoặc thiếu tàu là tình huống phát sinh khá phổ biến. Khi tranh chấp nảy sinh, bên vi phạm thường lập luận rằng sự chậm trễ bắt nguồn từ biến động khách quan của chuỗi cung ứng nên không phải chịu trách nhiệm. Cách lập luận này chỉ có giá trị nếu sự kiện đáp ứng đầy đủ điều kiện của bất khả kháng theo pháp luật hiện hành.

Pháp luật Việt Nam không coi mọi ách tắc vận tải biển là bất khả kháng. Việc một cảng quá tải, container khan hiếm hoặc tàu thiếu chuyến thường phản ánh biến động thị trường, năng lực tổ chức vận chuyển hoặc sự phân bổ nguồn lực trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, cần phân biệt giữa rủi ro thương mại thông thường và sự kiện bất khả kháng.

Cơ sở pháp lý hiện hành về bất khả kháng

Theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Đây là định nghĩa nền tảng được áp dụng trong quan hệ dân sự và được vận dụng rộng rãi trong tranh chấp hợp đồng.

Theo khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015, bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự nếu việc không thực hiện nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác. Như vậy, bất khả kháng không đương nhiên xóa bỏ nghĩa vụ; nó chủ yếu tác động đến trách nhiệm dân sự phát sinh từ việc chậm hoặc không thực hiện nghĩa vụ.

Trong lĩnh vực thương mại, khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại 2005 ghi nhận một bên được miễn trách nhiệm trong các trường hợp pháp luật quy định, trong đó thực tiễn áp dụng luôn gắn với chứng minh sự kiện bất khả kháng theo Bộ luật Dân sự 2015. Đồng thời, Điều 295 Luật Thương mại 2005 đặt ra yêu cầu bên vi phạm phải thông báo ngay cho bên kia về sự kiện miễn trách nhiệm và hậu quả của nó.

Tiêu chí xác định tắc cảng, thiếu container, thiếu tàu có phải bất khả kháng hay không

1. Phải là sự kiện khách quan

Sự kiện khách quan là sự kiện phát sinh ngoài ý chí và khả năng kiểm soát trực tiếp của bên vi phạm. Nếu việc thiếu container, thiếu tàu hoặc tắc cảng xuất phát từ chiến lược đặt chỗ chậm, dự trù năng lực vận tải không đầy đủ, hoặc tổ chức giao nhận yếu kém của doanh nghiệp thì không đáp ứng tiêu chí này. Trái lại, nếu có lệnh cấm, đóng cảng, phong tỏa, chiến sự, thiên tai hoặc quyết định hành chính làm đình trệ toàn bộ luồng hàng, yếu tố khách quan mới có cơ sở được xem xét.

2. Phải không thể lường trước tại thời điểm giao kết hợp đồng

Doanh nghiệp tham gia thương mại quốc tế phải dự liệu các biến động thông thường của chuỗi cung ứng, bao gồm mùa cao điểm, tình trạng thiếu vỏ container từng khu vực, hoặc ách tắc cục bộ tại một số cảng. Những rủi ro này, nếu đã tồn tại hoặc có dấu hiệu rõ ràng tại thời điểm ký kết hợp đồng, không còn là yếu tố bất ngờ theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Nói cách khác, điều mà thị trường đã có thể nhận biết trước không thể dễ dàng được gắn nhãn bất khả kháng.

3. Phải không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết

Đây là tiêu chí quyết định. Bên vi phạm phải chứng minh đã thực hiện các biện pháp hợp lý như đặt chỗ sớm, chuyển tuyến, thuê phương tiện thay thế, điều chỉnh cảng xếp dỡ, tách lô hàng, liên hệ nhiều hãng tàu hoặc khai thác phương án vận chuyển khác mà vẫn không thể thực hiện đúng hạn. Nếu còn biện pháp khả thi nhưng chưa triển khai, sự kiện sẽ không được coi là bất khả kháng.

Thực tiễn giải quyết tranh chấp thường xem xét rất chặt yếu tố này. Một tình trạng tắc cảng kéo dài chưa đủ để miễn trách nhiệm nếu doanh nghiệp vẫn có thể chuyển sang cảng khác, đổi hãng tàu, điều chỉnh lịch giao, hoặc dùng phương thức vận tải khác trong giới hạn hợp đồng và chi phí hợp lý.

Khi nào chậm giao hàng do tắc cảng, thiếu container hoặc thiếu tàu được chấp nhận là bất khả kháng?

Việc miễn trách nhiệm chỉ có cơ sở khi sự chậm trễ xuất phát từ một biến cố vượt khỏi phạm vi rủi ro kinh doanh thông thường và thỏa mãn đồng thời ba điều kiện của khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Ví dụ, cảng bị đóng theo quyết định có thẩm quyền, tuyến vận tải bị phong tỏa, chiến sự làm ngưng toàn bộ luồng vận tải, hoặc sự cố khách quan trên diện rộng khiến mọi phương án thay thế đều không khả thi. Trong trường hợp đó, bên giao hàng phải chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa biến cố và việc chậm thực hiện nghĩa vụ.

Ngược lại, nếu thiếu container hoặc thiếu tàu chỉ là hệ quả của biến động cung cầu, tăng giá cước, chậm đặt chỗ, hoặc lựa chọn tuyến vận chuyển không tối ưu, thì đây là rủi ro thương mại. Rủi ro thương mại không đồng nhất với sự kiện bất khả kháng và không làm phát sinh quyền miễn trách nhiệm theo khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015.

Nghĩa vụ chứng minh và nghĩa vụ thông báo

Bên viện dẫn bất khả kháng phải chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành sự kiện này. Chứng cứ thường bao gồm thông báo đình cảng, xác nhận hủy chuyến của hãng tàu, email trao đổi đặt chỗ, biên bản làm việc với forwarder, chứng từ thể hiện nỗ lực chuyển tuyến hoặc thay đổi phương án giao hàng. Thiếu tài liệu chứng minh, lập luận về bất khả kháng thường không được chấp nhận.

Theo Điều 295 Luật Thương mại 2005, bên vi phạm phải thông báo ngay cho bên kia về trường hợp miễn trách nhiệm và hậu quả có thể xảy ra. Nếu không thông báo kịp thời, bên vi phạm vẫn có thể phải bồi thường thiệt hại phát sinh do việc không thông báo, dù bản thân sự kiện gốc có dấu hiệu miễn trách nhiệm.

Hệ quả pháp lý đối với hợp đồng

Nếu sự kiện được công nhận là bất khả kháng, bên vi phạm được miễn trách nhiệm dân sự đối với phần nghĩa vụ không thực hiện đúng hạn trong thời gian bị ảnh hưởng, trừ khi hợp đồng có quy định khác hoặc luật chuyên ngành quy định khác. Tuy nhiên, miễn trách nhiệm không đồng nghĩa với việc đương nhiên chấm dứt hợp đồng. Các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện phần nghĩa vụ còn lại khi trở ngại đã chấm dứt.

Nếu sự kiện không được công nhận là bất khả kháng, bên chậm giao hàng có thể phải chịu phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và các chế tài khác nếu hợp đồng hoặc luật cho phép. Khi đó, tình trạng tắc cảng, thiếu container hoặc thiếu tàu chỉ được xem là yếu tố hoàn cảnh, không đủ để loại trừ trách nhiệm.

Kết luận pháp lý

Giao hàng chậm vì tắc cảng, thiếu container hoặc thiếu tàu không mặc nhiên là bất khả kháng. Chỉ khi sự kiện đó mang tính khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015 thì mới có cơ sở miễn trách nhiệm theo khoản 2 Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015 và các quy định liên quan của Luật Thương mại 2005. Doanh nghiệp muốn viện dẫn bất khả kháng phải chuẩn bị hồ sơ chứng minh chặt chẽ và thực hiện nghĩa vụ thông báo ngay theo Điều 295 Luật Thương mại 2005.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, khoản 1 Điều 156; khoản 2 Điều 351.
• Luật Thương mại 2005, khoản 1 Điều 294; Điều 295.
• Luật Hàng hải Việt Nam 2015, các quy định về nghĩa vụ và trách nhiệm của người vận chuyển trong vận chuyển hàng hóa bằng đường biển.
• WIPO Lex, Civil Code No. 91/2015/QH13 of November 24, 2015, Viet Nam.
• VIAC, Force Majeure và các phân tích thực tiễn áp dụng trong tranh chấp hợp đồng.