Giáo dục nghề nghiệp, hợp đồng đào tạo và hoàn trả chi phí

Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động đào tạo nghề và học nghề

Hoạt động giáo dục nghề nghiệp và đào tạo nghề hiện nay được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 và Bộ luật Lao động 2019. Hai đạo luật này phân định tương đối rõ giữa đào tạo trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp với đào tạo gắn với quan hệ lao động tại doanh nghiệp. Trong thực tiễn, vấn đề phát sinh nhiều nhất nằm ở nghĩa vụ cam kết làm việc sau đào tạo và trách nhiệm hoàn trả chi phí khi một bên vi phạm thỏa thuận.

Về bản chất, hợp đồng đào tạo nhằm xác lập quyền, nghĩa vụ của các bên trong việc tổ chức, tham gia và thanh toán chi phí cho một chương trình đào tạo nhất định. Nếu người học là người lao động đang có quan hệ lao động và được người sử dụng lao động cử đi đào tạo nâng cao trình độ, kỹ năng nghề hoặc đào tạo lại, việc giao kết hợp đồng đào tạo nghề là yêu cầu bắt buộc theo khoản 1 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019. Với các chương trình đào tạo thường xuyên và trường hợp doanh nghiệp tuyển người vào đào tạo để làm việc cho doanh nghiệp, pháp luật giáo dục nghề nghiệp cũng đặt ra cơ chế hợp đồng đào tạo tương ứng theo Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014.

Hợp đồng đào tạo trong quan hệ lao động

Theo khoản 1 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019, khi người lao động được đào tạo từ kinh phí của người sử dụng lao động thì hai bên phải ký hợp đồng đào tạo nghề. Quy định này áp dụng cả trong trường hợp kinh phí do đối tác tài trợ cho người sử dụng lao động. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm hoàn trả khi người lao động không thực hiện cam kết làm việc sau đào tạo.

Khoản 2 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019 quy định hợp đồng đào tạo phải có các nội dung chủ yếu gồm nghề đào tạo; địa điểm, thời gian và tiền lương trong thời gian đào tạo; thời hạn cam kết phải làm việc sau khi được đào tạo; chi phí đào tạo và trách nhiệm hoàn trả chi phí đào tạo; trách nhiệm của người sử dụng lao động; và trách nhiệm của người lao động. Các nội dung này không chỉ mang tính kỹ thuật hợp đồng mà còn là căn cứ trực tiếp để giải quyết tranh chấp nếu phát sinh vi phạm.

Về chi phí đào tạo, khoản 3 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019 xác định rõ phạm vi gồm các khoản chi có chứng từ hợp lệ trả cho người dạy, tài liệu học tập, trường, lớp, máy móc, thiết bị, vật liệu thực hành, các chi phí khác hỗ trợ cho người học, tiền lương và các khoản đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người học trong thời gian đi học. Trường hợp người lao động được gửi đi đào tạo ở nước ngoài thì chi phí còn bao gồm chi phí đi lại và chi phí sinh hoạt trong thời gian đào tạo.

Học nghề, tập nghề và hợp đồng đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp

Trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, khoản 1 Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 quy định hợp đồng đào tạo là sự giao kết bằng lời nói hoặc bằng văn bản về quyền và nghĩa vụ giữa người đứng đầu cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp, lớp đào tạo nghề, tổ chức, cá nhân với người học tham gia các chương trình đào tạo thường xuyên, cũng như trường hợp doanh nghiệp tuyển người vào đào tạo để làm việc cho doanh nghiệp. Quy định này cho thấy pháp luật thừa nhận sự linh hoạt về hình thức, nhưng vẫn yêu cầu xác lập rõ cam kết giữa các bên.

Khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 quy định hợp đồng đào tạo phải có các nội dung chủ yếu như tên nghề đào tạo hoặc kỹ năng nghề đạt được, địa điểm đào tạo, thời gian hoàn thành khóa học, mức học phí và phương thức thanh toán học phí, và trách nhiệm bồi thường thiệt hại của mỗi bên khi vi phạm hợp đồng. Đây là nền tảng pháp lý để xác định trách nhiệm tài chính của người học hoặc của cơ sở đào tạo trong trường hợp không thực hiện đúng thỏa thuận.

Khái niệm học nghề và tập nghề cần được phân biệt với đào tạo nghề theo hợp đồng đào tạo. Học nghề, tập nghề thường gắn với việc người lao động chuẩn bị kỹ năng để làm việc; trong khi đó, hợp đồng đào tạo nghề theo Bộ luật Lao động hướng đến trường hợp người lao động đã có quan hệ lao động và được cử đi đào tạo bằng kinh phí của người sử dụng lao động. Sự phân định này có ý nghĩa trực tiếp trong việc xác định điều luật áp dụng và cơ chế hoàn trả chi phí.

Trách nhiệm hoàn trả chi phí đào tạo khi vi phạm cam kết

Trách nhiệm hoàn trả chi phí đào tạo phát sinh khi người lao động không thực hiện đúng nghĩa vụ làm việc sau đào tạo hoặc chấm dứt quan hệ lao động trong các trường hợp pháp luật và hợp đồng quy định. Theo khoản 3 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng đào tạo phải ghi nhận rõ chi phí đào tạo và trách nhiệm hoàn trả; vì vậy, nghĩa vụ hoàn trả không phải là suy diễn từ quan hệ lao động chung mà là nghĩa vụ được xác lập từ hợp đồng và luật.

Trong trường hợp người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật, khoản 3 Điều 40 Bộ luật Lao động 2019 đặt ra trách nhiệm phải hoàn trả cho người sử dụng lao động chi phí đào tạo quy định tại Điều 62 Bộ luật Lao động 2019. Đây là cơ chế bảo vệ lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp đã đầu tư cho người lao động nhưng không thu được lợi ích từ cam kết làm việc sau đào tạo.

Đối với lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, nếu người học vi phạm cam kết trong hợp đồng đào tạo, trách nhiệm bồi hoàn được xử lý theo chính hợp đồng và các quy định của Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014. Khi hợp đồng quy định nghĩa vụ bồi hoàn, cơ sở đào tạo hoặc bên tài trợ có quyền yêu cầu hoàn trả theo mức và phương thức đã thỏa thuận, miễn là thỏa thuận đó không trái luật và bảo đảm điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo pháp luật hiện hành.

Những vấn đề cần lưu ý khi soạn và thực hiện hợp đồng đào tạo

Thứ nhất, hợp đồng cần xác định rõ đối tượng đào tạo, thời gian đào tạo, địa điểm, chi phí và cơ chế thanh toán hoặc hoàn trả. Việc ghi chung chung về “chi phí phát sinh” hoặc “chi phí khác” mà không có căn cứ chứng từ sẽ làm suy giảm khả năng chứng minh khi tranh chấp. Vì vậy, hồ sơ thanh toán, chứng từ và bảng kê chi phí là tài liệu trung tâm trong quá trình áp dụng khoản 3 Điều 62 Bộ luật Lao động 2019.

Thứ hai, thời hạn cam kết làm việc sau đào tạo phải tương xứng với mức đầu tư đào tạo và được ghi nhận cụ thể trong hợp đồng. Nếu hợp đồng không làm rõ thời hạn cam kết và cơ chế tính hoàn trả, việc yêu cầu bồi hoàn dễ phát sinh tranh cãi về phạm vi nghĩa vụ. Đây là lý do hợp đồng đào tạo cần được xem như một văn bản ràng buộc pháp lý độc lập, không chỉ là phụ lục mang tính hình thức.

Thứ ba, trong quan hệ với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, nội dung về mức học phí, phương thức thanh toán và trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 cần được thể hiện minh bạch. Sự minh bạch này bảo vệ cả người học lẫn cơ sở đào tạo, đồng thời hỗ trợ cơ quan giải quyết tranh chấp xác định đúng nghĩa vụ tài chính của từng bên.

Ý nghĩa thực tiễn của cơ chế hoàn trả chi phí đào tạo

Cơ chế hoàn trả chi phí đào tạo bảo đảm nguyên tắc công bằng trong phân bổ chi phí đầu tư nhân lực. Doanh nghiệp hoặc cơ sở đào tạo chỉ có thể yêu cầu hoàn trả khi đã xác lập đúng căn cứ pháp luật, đúng phạm vi chi phí và đúng cam kết trong hợp đồng. Ngược lại, người học và người lao động được bảo vệ nếu chi phí không được chứng minh bằng chứng từ hợp lệ hoặc điều khoản hoàn trả được soạn thảo trái luật.

Từ góc độ quản trị nhân sự và quản lý đào tạo, các quy định hiện hành khuyến khích chủ thể tổ chức đào tạo chuyên nghiệp hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn. Từ góc độ giải quyết tranh chấp, việc viện dẫn đúng Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014, Điều 62 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 40 Bộ luật Lao động 2019 là điều kiện tiên quyết để xác định đúng quyền yêu cầu và nghĩa vụ hoàn trả.

Kết luận

Pháp luật Việt Nam hiện hành đã hình thành một khung điều chỉnh tương đối đầy đủ đối với hợp đồng đào tạo, học nghề và trách nhiệm hoàn trả chi phí. Trọng tâm của cơ chế này là tính rõ ràng của hợp đồng, tính hợp lệ của chi phí và tính ràng buộc của cam kết làm việc sau đào tạo. Việc tuân thủ đúng quy định tại Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014, Điều 62 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 40 Bộ luật Lao động 2019 giúp hạn chế tranh chấp và bảo đảm hiệu quả đầu tư cho phát triển nguồn nhân lực.

Tài liệu tham khảo

• Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014, số 74/2014/QH13.
• Bộ luật Lao động 2019, số 45/2019/QH14.
• Luật Giáo dục 2019, số 43/2019/QH14.
• Bộ luật Dân sự 2015, số 91/2015/QH13.
• Văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến giáo dục nghề nghiệp và lao động hiện hành.