Giao dịch với tài sản chung của vợ chồng: khi nào cần chữ ký của cả hai?

Khái quát về tài sản chung của vợ chồng

Tài sản chung của vợ chồng là nền tảng vật chất của quan hệ hôn nhân và là đối tượng thường xuyên tham gia vào các giao dịch dân sự. Theo Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản chung bao gồm tài sản do vợ chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh, hoa lợi lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân, trừ trường hợp được xác định là tài sản riêng.

Về mặt pháp lý, tài sản chung thuộc sở hữu chung hợp nhất của vợ chồng. Điều này có nghĩa là quyền đối với tài sản không tách rời cho từng người theo phần xác định, mà được xác lập trên cơ sở khối tài sản chung của gia đình. Chính vì vậy, việc chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung không hoàn toàn do một bên đơn phương quyết định.

Nguyên tắc chung: định đoạt tài sản chung do vợ chồng thỏa thuận

Theo khoản 1 Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung do vợ chồng thỏa thuận. Đây là nguyên tắc nền tảng để xác định khi nào cần chữ ký của cả hai vợ chồng. Trong thực tiễn, chữ ký là phương thức thể hiện rõ ràng nhất của sự thỏa thuận và là căn cứ chứng minh ý chí đồng thuận.

Không phải mọi giao dịch đều bắt buộc có hai chữ ký dưới hình thức trực tiếp. Trong một số trường hợp, sự đồng ý của một bên có thể được thể hiện thông qua văn bản ủy quyền hợp pháp, hoặc qua cơ chế đại diện theo quy định của Bộ luật Dân sự. Tuy nhiên, nếu không có căn cứ làm rõ ý chí đồng thuận của người còn lại, giao dịch dễ bị xem là vi phạm quy định về chủ thể định đoạt tài sản chung.

Các trường hợp pháp luật yêu cầu văn bản thỏa thuận của cả hai vợ chồng

Pháp luật đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn đối với những giao dịch liên quan đến tài sản chung có giá trị lớn hoặc có tính chất đặc biệt. Theo khoản 2 Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, việc định đoạt tài sản chung phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của vợ chồng trong các trường hợp pháp luật quy định.

Những giao dịch thường gặp thuộc nhóm này gồm chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất hoặc tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng. Với nhà ở, quyền sử dụng đất, xe ô tô, tàu thuyền, tài sản gắn liền với đăng ký sở hữu, chữ ký của cả hai vợ chồng không chỉ là vấn đề kỹ thuật giao dịch mà còn là điều kiện bảo đảm tính hợp lệ của hành vi định đoạt.

1. Giao dịch đối với nhà, đất và tài sản gắn liền với đất

Đối với quyền sử dụng đất, nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất là tài sản chung của vợ chồng, pháp luật đất đai yêu cầu giấy chứng nhận phải ghi tên cả hai người, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác theo Điều 34 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 và quy định tương ứng của pháp luật đất đai. Khi chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp hoặc góp vốn bằng những tài sản này, thông thường hợp đồng phải có chữ ký của cả hai vợ chồng hoặc chữ ký của người được ủy quyền hợp pháp.

Thực tiễn áp dụng cho thấy cơ quan công chứng và cơ quan đăng ký đất đai đều kiểm tra rất chặt vấn đề chủ thể ký kết. Nếu chỉ một người đứng tên trên giấy chứng nhận nhưng tài sản là tài sản chung, việc một mình ký kết vẫn không làm mất đi yêu cầu phải có sự đồng ý của người kia. Yếu tố quyết định là chế độ sở hữu, không chỉ là tên ghi trên giấy tờ.

2. Giao dịch thế chấp và bảo đảm nghĩa vụ

Thế chấp tài sản chung cũng là giao dịch có rủi ro pháp lý cao vì làm phát sinh khả năng xử lý tài sản khi nghĩa vụ không được thực hiện. Theo nguyên tắc của khoản 1 Điều 35 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, nếu tài sản thế chấp là tài sản chung thì việc ký kết hợp đồng thế chấp cần có sự thỏa thuận của cả hai vợ chồng, trừ trường hợp có ủy quyền hợp pháp.

Trong thực tiễn tín dụng, tổ chức nhận thế chấp thường yêu cầu chữ ký của cả vợ và chồng để bảo đảm khả năng thi hành hợp đồng. Đây không chỉ là yêu cầu quản trị rủi ro của bên nhận bảo đảm mà còn là cách thức bảo vệ quyền lợi của bên không trực tiếp tham gia giao dịch, tránh tình trạng tài sản chung bị đem bảo đảm mà không có sự đồng thuận đầy đủ.

3. Giao dịch tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng

Đối với tài sản mà pháp luật buộc phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng, giấy chứng nhận phải thể hiện tên cả hai vợ chồng nếu đó là tài sản chung, theo Điều 34 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Quy định này phản ánh nguyên tắc công khai hóa tình trạng pháp lý của tài sản chung và tạo cơ sở cho việc xác định chủ thể khi giao dịch.

Khi thực hiện các giao dịch sau đó đối với loại tài sản này, sự tham gia của cả hai vợ chồng thường được xem là yêu cầu mặc nhiên nếu không có văn bản ủy quyền hoặc thỏa thuận chế độ tài sản khác. Vì vậy, việc kiểm tra giấy chứng nhận chỉ là bước đầu; điều quan trọng hơn là xác định bản chất tài sản là chung hay riêng.

Khi nào một bên có thể tự mình ký kết?

Một bên vợ hoặc chồng có thể tự mình xác lập giao dịch trong những trường hợp tài sản là tài sản riêng, hoặc tài sản chung nhưng người còn lại đã có văn bản ủy quyền hợp lệ. Theo Điều 43 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, tài sản riêng bao gồm tài sản có trước khi kết hôn, được thừa kế riêng, được tặng cho riêng hoặc hình thành từ tài sản riêng trong những trường hợp luật định.

Ngoài ra, nếu vợ chồng có thỏa thuận khác về chế độ tài sản theo luật, phạm vi quyền tự định đoạt có thể được xác lập theo thỏa thuận đó. Tuy nhiên, để giao dịch được an toàn pháp lý, văn bản ủy quyền, thỏa thuận tài sản hoặc tài liệu chứng minh tính riêng biệt của tài sản phải rõ ràng, hợp pháp và phù hợp hình thức mà pháp luật yêu cầu.

Hệ quả pháp lý khi giao dịch thiếu chữ ký cần thiết

Giao dịch liên quan đến tài sản chung nhưng thiếu chữ ký hoặc thiếu sự đồng ý hợp lệ của người còn lại có nguy cơ bị tuyên vô hiệu do vi phạm điều kiện về chủ thể và ý chí trong giao dịch. Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự phù hợp và việc xác lập giao dịch hoàn toàn tự nguyện, đồng thời mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật.

Nếu tài sản là tài sản chung mà chỉ một bên tự ý định đoạt, bên còn lại có quyền yêu cầu xem xét hiệu lực giao dịch tùy theo tính chất tài sản, loại giao dịch và mức độ vi phạm quy định về thẩm quyền đại diện, thỏa thuận chung của vợ chồng. Trong tranh chấp, cơ quan giải quyết thường đánh giá đồng thời cả chứng cứ về nguồn gốc tài sản, hồ sơ đăng ký, nội dung hợp đồng và quá trình xác lập giao dịch.

Khuyến nghị thực tiễn khi giao dịch liên quan đến tài sản chung

Để bảo đảm an toàn pháp lý, khi giao dịch liên quan đến nhà đất, xe, cổ phần, phần vốn góp hoặc tài sản có đăng ký sở hữu, cần xác minh trước tài sản là chung hay riêng. Nếu là tài sản chung, nên yêu cầu cả hai vợ chồng cùng ký tên vào hợp đồng, hoặc xuất trình văn bản ủy quyền hợp lệ nếu một bên không trực tiếp tham gia.

Đối với tài sản có giá trị lớn hoặc giao dịch phức tạp, việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh nguồn gốc tài sản, tình trạng hôn nhân, giấy tờ đăng ký và thỏa thuận tài sản là giải pháp hữu hiệu để hạn chế rủi ro vô hiệu. Các bên cũng nên thực hiện công chứng, chứng thực theo đúng yêu cầu pháp luật chuyên ngành để tăng tính an toàn của giao dịch.

Kết luận

Chữ ký của cả hai vợ chồng là yêu cầu pháp lý quan trọng đối với các giao dịch định đoạt tài sản chung, nhất là đối với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc tài sản có giá trị lớn. Cơ sở của yêu cầu này nằm ở chế độ sở hữu chung hợp nhất và nguyên tắc thỏa thuận khi định đoạt tài sản chung theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014. Việc tuân thủ đúng quy định không chỉ bảo vệ quyền lợi của vợ chồng mà còn bảo đảm an toàn pháp lý cho bên thứ ba trong giao dịch.

Tài liệu tham khảo

• Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, đặc biệt Điều 33, Điều 34, Điều 35 và Điều 43.
• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 117 về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự.
• Luật Đất đai và các quy định hướng dẫn về đăng ký, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở.
• Quy định pháp luật về đăng ký xe và giấy tờ đăng ký tài sản phải ghi tên vợ chồng khi là tài sản chung.
• Các tài liệu nghiên cứu, hướng dẫn nghiệp vụ về chế độ tài sản của vợ chồng và giao dịch dân sự liên quan đến tài sản chung.