Giao, cho thuê và sử dụng rừng: quyền của tổ chức, hộ gia đình và cá nhân

Khái quát về cơ chế giao rừng, cho thuê rừng

Pháp luật lâm nghiệp xác lập hai cơ chế cơ bản để Nhà nước trao quyền khai thác, quản lý và sử dụng rừng cho chủ thể có nhu cầu, gồm giao rừng và cho thuê rừng. Đây là những hình thức phân bổ nguồn lực rừng gắn với yêu cầu quản lý nhà nước, bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển kinh tế lâm nghiệp.

Theo Điều 14 Luật Lâm nghiệp 2017, việc giao rừng, cho thuê rừng phải phù hợp với quy hoạch lâm nghiệp, quy hoạch sử dụng đất và hiện trạng rừng; đồng thời không được thực hiện đối với diện tích rừng đang có tranh chấp. Nguyên tắc này cho thấy quyền của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân không mang tính tuyệt đối mà luôn đặt trong khuôn khổ quản lý tài nguyên rừng của Nhà nước.

Về bản chất pháp lý, giao rừng là việc Nhà nước trao quyền quản lý, bảo vệ và sử dụng rừng cho chủ thể đủ điều kiện theo quy định; còn cho thuê rừng là việc Nhà nước trao quyền sử dụng rừng có thời hạn, kèm nghĩa vụ trả tiền thuê rừng theo thỏa thuận hoặc quyết định có thẩm quyền. Hai cơ chế này có phạm vi tác động khác nhau, nhất là ở loại rừng được phép giao, cho thuê và mục đích sử dụng được phép thực hiện.

Chủ thể được giao rừng và cho thuê rừng

Pháp luật hiện hành công nhận tổ chức, hộ gia đình, cá nhân là những chủ thể có thể được giao rừng hoặc thuê rừng nếu đáp ứng điều kiện luật định. Ngoài ra, cộng đồng dân cư cũng là chủ thể quan trọng trong quản lý, bảo vệ rừng ở nhiều địa bàn, nhất là nơi có tập quán gắn bó lâu dài với tài nguyên rừng.

Đối với rừng sản xuất, Nhà nước có thể giao hoặc cho thuê cho tổ chức kinh tế, hộ gia đình, cá nhân để sử dụng vào mục đích lâm nghiệp và các mô hình kết hợp khác theo quy định của pháp luật. Đối với rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, quyền của chủ thể được xác lập chặt chẽ hơn, chủ yếu gắn với nhiệm vụ bảo vệ, bảo tồn, khoanh nuôi, phục hồi và một số hoạt động dịch vụ môi trường rừng được pháp luật cho phép.

Trong thực tiễn, việc xác định đúng tư cách chủ thể là điều kiện tiên quyết để tránh giao, cho thuê vượt thẩm quyền hoặc sai đối tượng. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải căn cứ hồ sơ, kế hoạch sử dụng đất, kế hoạch giao rừng và hiện trạng quản lý để quyết định phù hợp.

Quyền của tổ chức khi được giao rừng, thuê rừng

Tổ chức được giao rừng hoặc thuê rừng có quyền quản lý, bảo vệ và sử dụng rừng theo đúng mục đích được xác lập. Với rừng sản xuất, tổ chức có thể tổ chức sản xuất lâm nghiệp, trồng rừng, chăm sóc, khai thác lâm sản theo phương án và điều kiện pháp lý tương ứng. Với rừng sản xuất là rừng tự nhiên, việc khai thác phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn do yêu cầu bảo tồn tài nguyên và phục hồi hệ sinh thái.

Trong trường hợp thuê rừng, tổ chức còn có quyền hưởng lợi từ kết quả đầu tư, khai thác giá trị kinh tế của rừng trong thời hạn thuê, đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ tài chính và nghĩa vụ bảo vệ rừng. Nếu thuê rừng để kết hợp sản xuất lâm, nông, ngư nghiệp hoặc du lịch sinh thái, tổ chức chỉ được triển khai trong phạm vi được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận và không làm thay đổi bản chất pháp lý của diện tích rừng.

Tổ chức cũng có quyền được Nhà nước bảo hộ khi quyền sử dụng rừng hợp pháp bị xâm phạm. Tuy nhiên, việc chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn hay khai thác giá trị từ rừng phải được xem xét theo loại rừng, nguồn gốc rừng và quy định chuyên ngành liên quan, không được hiểu là quyền tùy nghi như tài sản thông thường.

Quyền của hộ gia đình và cá nhân khi được giao rừng, thuê rừng

Hộ gia đình và cá nhân là nhóm chủ thể được pháp luật chú trọng trong phân bổ quyền sử dụng rừng vì có vai trò trực tiếp trong bảo vệ, phát triển rừng tại cơ sở. Khi được giao rừng, họ có quyền quản lý, bảo vệ, phát triển và hưởng lợi từ rừng theo phương án và mục tiêu đã được xác định. Khi thuê rừng, họ được sử dụng rừng trong thời hạn thuê và có nghĩa vụ thực hiện đầy đủ cam kết tài chính, kỹ thuật và bảo vệ môi trường.

Đối với rừng sản xuất, hộ gia đình, cá nhân có thể khai thác lâm sản, trồng rừng, khoanh nuôi, làm giàu rừng và tổ chức các mô hình sử dụng rừng theo quy định. Trường hợp thuê rừng sản xuất, pháp luật cho phép thực hiện sản xuất lâm nghiệp; sản xuất lâm, nông, ngư nghiệp kết hợp; kinh doanh du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí nếu đáp ứng điều kiện tương ứng.

Đối với rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, quyền của hộ gia đình, cá nhân bị giới hạn chặt chẽ hơn so với rừng sản xuất. Trọng tâm của cơ chế này là bảo vệ chức năng phòng hộ, bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì sinh thái, nên hoạt động khai thác thương mại chỉ là ngoại lệ, không phải nguyên tắc chung.

Giới hạn pháp lý trong giao, cho thuê và sử dụng rừng

Giới hạn quan trọng nhất là không được giao, cho thuê diện tích rừng đang có tranh chấp. Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm tính ổn định của quan hệ pháp luật và phòng ngừa xung đột về quyền sử dụng đất, quyền sử dụng rừng giữa các chủ thể.

Một giới hạn khác là không chuyển mục đích sử dụng rừng tự nhiên sang mục đích khác, trừ các trường hợp luật định như dự án quan trọng quốc gia, dự án phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc dự án cấp thiết khác theo tiêu chí do Chính phủ quy định. Quy định này thể hiện nguyên tắc ưu tiên bảo vệ rừng tự nhiên trước các lợi ích kinh tế ngắn hạn.

Pháp luật cũng hạn chế việc chủ rừng tự ý cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân khác thuê diện tích rừng tự nhiên hoặc rừng trồng do Nhà nước đầu tư. Việc sử dụng rừng vì thế không chỉ phụ thuộc vào ý chí của người được giao hoặc thuê mà còn phụ thuộc vào nguồn gốc rừng và cơ chế quản lý công.

Trình tự, thẩm quyền và ý nghĩa thực tiễn

Trình tự, thủ tục giao rừng, cho thuê rừng phải được thực hiện theo quy định của Luật Lâm nghiệp và văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời thống nhất với trình tự về đất đai khi giao đất, cho thuê đất có liên quan. Về thẩm quyền, pháp luật hiện hành đã điều chỉnh để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025, bảo đảm việc giải quyết ở cấp cơ sở được kịp thời và minh bạch.

Trong thực tiễn, giá trị lớn nhất của cơ chế giao và cho thuê rừng nằm ở chỗ vừa bảo đảm Nhà nước kiểm soát được tài nguyên rừng, vừa tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp tham gia quản lý, đầu tư, phát triển rừng. Nếu được thực hiện đúng pháp luật, cơ chế này góp phần giảm tình trạng bỏ hoang tài nguyên, tăng thu nhập cho người dân và nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường.

Ngược lại, nếu xác định sai loại rừng, sai chủ thể hoặc sai mục đích sử dụng, quyết định giao rừng, cho thuê rừng có thể bị hủy bỏ, đồng thời phát sinh trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc các hệ quả pháp lý khác. Vì vậy, việc hiểu đúng quyền của tổ chức, hộ gia đình và cá nhân là yêu cầu cơ bản trong áp dụng pháp luật lâm nghiệp.

Kết luận

Chế định giao rừng, cho thuê rừng và sử dụng rừng thể hiện sự cân bằng giữa quyền khai thác hợp pháp của chủ thể và lợi ích công cộng trong bảo vệ tài nguyên rừng. Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân chỉ được thực hiện quyền trong phạm vi loại rừng, mục đích sử dụng, thời hạn và điều kiện mà pháp luật cho phép. Nhận thức đầy đủ về giới hạn pháp lý này là cơ sở để sử dụng rừng đúng pháp luật, hiệu quả và bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Lâm nghiệp 2017.
• Nghị định 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Lâm nghiệp.
• Nghị định 91/2024/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến lĩnh vực lâm nghiệp.
• Luật Đất đai 2024.
• Các tài liệu hướng dẫn, phổ biến pháp luật của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Tư pháp về giao rừng, cho thuê rừng.