Gian lận xuất xứ và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại trong pháp luật Việt Nam

Khái quát về gian lận xuất xứ và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại

Gian lận xuất xứ là hành vi khai báo, chứng từ hoặc tổ chức chuỗi cung ứng nhằm làm cho hàng hóa mang một xuất xứ không đúng với thực tế. Hành vi này thường gắn với mục tiêu hưởng ưu đãi thuế quan, né tránh hạn chế nhập khẩu, hoặc tạo dựng nhãn “Made in” không đúng bản chất. Trong khi đó, lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại là việc thay đổi hình thức thương mại, cấu trúc sản xuất, tuyến vận chuyển hoặc xuất xứ công bố để vô hiệu hóa tác động của các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ hoặc các biện pháp chống lẩn tránh tương ứng.

Hai hiện tượng này có thể giao thoa nhưng không đồng nhất. Gian lận xuất xứ tập trung vào tính xác thực của nguồn gốc hàng hóa, còn lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại hướng vào việc né tránh hiệu lực của một biện pháp bảo hộ hợp pháp đã được cơ quan có thẩm quyền áp dụng. Trong thực tiễn quản lý, cùng một chuỗi hành vi có thể đồng thời bị xem xét dưới góc độ hải quan, quản lý xuất xứ hàng hóa, quản lý nhãn hàng hóa và pháp luật phòng vệ thương mại.

Cơ sở pháp lý hiện hành

Khung pháp lý nền tảng về phòng vệ thương mại được xác lập tại Luật Quản lý ngoại thương 2017, đặc biệt các quy định về biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ và chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Việc tổ chức điều tra, áp dụng, rà soát và xử lý hành vi lẩn tránh được cụ thể hóa tại Nghị định số 86/2025/NĐ-CP ngày 11/4/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương về phòng vệ thương mại. Nghị định này là căn cứ trực tiếp để cơ quan có thẩm quyền xem xét dấu hiệu né tránh thuế và các biện pháp khắc phục thương mại.

Về xuất xứ hàng hóa, pháp luật hải quan và quản lý xuất xứ là trụ cột then chốt để kiểm soát gian lận. Hệ thống quy định hiện hành về khai báo, kiểm tra, xác minh xuất xứ, C/O và trách nhiệm của doanh nghiệp tiếp tục được cơ quan hải quan tăng cường thực thi trong năm 2026, đặc biệt qua các chỉ đạo nghiệp vụ về kiểm tra xuất xứ, nhãn hàng hóa và chống chuyển tải bất hợp pháp. Trên phương diện xử phạt vi phạm hành chính, các hành vi khai sai, làm giả hồ sơ, giả mạo xuất xứ, hoặc sử dụng chứng từ không hợp lệ sẽ bị xử lý theo quy định chuyên ngành tương ứng.

Đối với hàng hóa lưu thông trong nước, việc ghi nhãn và công bố xuất xứ cũng phải đáp ứng tiêu chí pháp lý chặt chẽ. Nếu doanh nghiệp sử dụng nhãn “sản xuất tại Việt Nam”, “xuất xứ Việt Nam” hoặc các cách thể hiện tương đương, doanh nghiệp phải có căn cứ chứng minh quá trình hình thành xuất xứ phù hợp với quy tắc xuất xứ áp dụng cho loại hàng hóa đó. Cách thể hiện thiếu căn cứ không chỉ phát sinh rủi ro về nhãn hàng hóa mà còn có thể kéo theo nghi vấn gian lận xuất xứ trong thương mại quốc tế.

Dấu hiệu pháp lý nhận diện gian lận xuất xứ

1. Khai báo không thống nhất giữa bộ chứng từ

Dấu hiệu phổ biến nhất là sự không khớp giữa tờ khai hải quan, hóa đơn thương mại, vận đơn, C/O, nhãn mác và hồ sơ sản xuất. Một bộ chứng từ hợp lệ phải phản ánh nhất quán tên hàng, mã HS, mô tả kỹ thuật, tuyến vận chuyển và nước xuất xứ. Khi xuất hiện sự chênh lệch không có giải trình hợp lý, cơ quan có thẩm quyền có căn cứ để tiến hành xác minh sâu hơn.

2. Gia công, lắp ráp đơn giản nhưng công bố xuất xứ hoàn chỉnh

Nhiều trường hợp hàng hóa chỉ trải qua công đoạn lắp ráp đơn giản, thay bao bì, dán nhãn hoặc phân loại lại hàng hóa nhưng vẫn được công bố mang xuất xứ Việt Nam hoặc xuất xứ ưu đãi. Về mặt pháp lý, các công đoạn tối thiểu như đóng gói lại, chia tách lô hàng, thay nhãn, làm sạch hoặc gia công đơn giản thường không tạo ra chuyển đổi đáng kể về xuất xứ. Nếu không đạt ngưỡng chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực hoặc tiêu chí công đoạn gia công đáng kể theo quy tắc xuất xứ áp dụng, việc công bố xuất xứ là không có cơ sở.

3. Chuyển tải, trung chuyển, tái xuất bất thường

Hàng hóa đi qua Việt Nam nhưng thực chất không trải qua quá trình sản xuất đủ điều kiện tại Việt Nam là cấu trúc rủi ro cao. Trường hợp thay đổi tuyến đường, thay bao bì, chia nhỏ lô hàng hoặc đổi chứng từ xuất xứ để hàng hóa từ nước bị áp dụng biện pháp thương mại được “hóa thân” thành hàng hóa Việt Nam là biểu hiện điển hình của gian lận xuất xứ kết hợp lẩn tránh phòng vệ thương mại. Cơ quan hải quan và cơ quan quản lý chuyên ngành thường tập trung xác minh dòng nguyên liệu, năng lực sản xuất thực tế, tiêu hao nguyên liệu và quan hệ sở hữu giữa các chủ thể liên quan.

Cơ chế lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại

Lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại thường xuất hiện sau khi một mặt hàng đã bị áp dụng thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp hoặc biện pháp tự vệ. Khi đó, một số doanh nghiệp tái cấu trúc hoạt động theo hướng chuyển một phần công đoạn sang nước thứ ba, thay đổi mã hàng, thay đổi hình thức đóng gói, hoặc điều chỉnh kênh xuất khẩu nhằm đưa hàng hóa ra thị trường đích mà không phải chịu mức thuế phòng vệ. Về bản chất, đây là hành vi làm rỗng hiệu lực của quyết định phòng vệ thương mại đã được ban hành hợp pháp.

Pháp luật Việt Nam cho phép cơ quan có thẩm quyền điều tra chống lẩn tránh khi có dấu hiệu rõ ràng về việc thay đổi không đáng kể hàng hóa hoặc luồng thương mại để né tránh biện pháp đang có hiệu lực. Trình tự điều tra phải bảo đảm tính khách quan, minh bạch, quyền giải trình của các bên liên quan và căn cứ chứng cứ đầy đủ. Nếu xác định có lẩn tránh, cơ quan nhà nước có thể mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp hoặc áp dụng biện pháp chống lẩn tránh phù hợp đối với hàng hóa liên quan.

Trách nhiệm của doanh nghiệp và chuẩn mực tuân thủ

Doanh nghiệp phải thiết lập hồ sơ xuất xứ theo hướng truy xuất được toàn bộ chuỗi giá trị của hàng hóa. Hồ sơ đó gồm định mức nguyên liệu, hợp đồng mua bán, hóa đơn đầu vào, hồ sơ sản xuất, nhật ký công đoạn, chứng từ kho, dữ liệu kiểm tra chất lượng và hồ sơ xuất khẩu. Khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu, doanh nghiệp phải chứng minh tính đúng đắn của xuất xứ bằng tài liệu gốc, không chỉ bằng tuyên bố thương mại.

Doanh nghiệp cũng cần phân biệt rõ giữa “xuất xứ ưu đãi” và “xuất xứ không ưu đãi”. Một hàng hóa có thể đáp ứng tiêu chí ghi nhãn trong nước nhưng chưa chắc đã đáp ứng tiêu chí hưởng ưu đãi thuế quan theo hiệp định thương mại tự do; ngược lại, hàng hóa đủ điều kiện ưu đãi phải chứng minh theo đúng quy tắc xuất xứ của hiệp định tương ứng. Việc nhầm lẫn hai chế độ này là nguyên nhân phổ biến dẫn đến vi phạm.

Trong hoạt động xuất nhập khẩu có rủi ro cao, đặc biệt với nhóm hàng nhạy cảm về phòng vệ thương mại, doanh nghiệp phải thực hiện thẩm định pháp lý trước giao dịch. Thẩm định cần bao gồm kiểm tra nhà cung cấp, đánh giá năng lực sản xuất thực tế, rà soát đường đi của hàng hóa, và đối chiếu xem mặt hàng có đang bị áp dụng biện pháp phòng vệ ở nước nhập khẩu hay không. Cách tiếp cận phòng ngừa này hiệu quả hơn nhiều so với xử lý hậu kiểm sau khi bị điều tra.

Hệ quả pháp lý khi vi phạm

Hành vi gian lận xuất xứ có thể dẫn đến truy thu thuế, ấn định lại nghĩa vụ thuế, xử phạt vi phạm hành chính, tịch thu tang vật, đình chỉ hoạt động liên quan hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan có thẩm quyền nếu có dấu hiệu hình sự. Ngoài thiệt hại tài chính trực tiếp, doanh nghiệp còn đối mặt với rủi ro mất uy tín, bị tăng cường kiểm tra trong các lô hàng tiếp theo và bị từ chối công nhận hồ sơ xuất xứ. Trong thương mại quốc tế, hậu quả còn có thể mở rộng sang điều tra ở nước nhập khẩu.

Đối với lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại, hệ quả pháp lý thường nghiêm khắc hơn do liên quan trực tiếp đến hiệu lực của biện pháp khắc phục thương mại. Khi bị kết luận lẩn tránh, hàng hóa liên quan có thể bị áp dụng thuế tương đương hoặc biện pháp mở rộng phạm vi áp dụng. Trong môi trường thương mại hiện nay, một kết luận bất lợi không chỉ ảnh hưởng đến một lô hàng mà có thể tác động đến toàn bộ chuỗi cung ứng và thị trường xuất khẩu của doanh nghiệp.

Định hướng thực thi và phòng ngừa trong bối cảnh năm 2026

Xu hướng quản lý năm 2026 cho thấy cơ quan chức năng tiếp tục siết chặt kiểm tra xuất xứ, nhãn hàng hóa và chuyển tải bất hợp pháp, đồng thời tăng cường phối hợp giữa hải quan, công thương và các cơ quan liên quan. Việc xác minh không còn dừng ở chứng từ bề mặt mà đi sâu vào dữ liệu sản xuất, dòng nguyên liệu và tính thực chất của hoạt động gia công. Điều đó phản ánh cách tiếp cận từ quản lý hình thức sang quản lý theo bản chất kinh tế của giao dịch.

Về mặt hoàn thiện pháp luật, nhu cầu lớn hiện nay là chuẩn hóa hơn nữa tiêu chí xác định xuất xứ trong thị trường nội địa, đồng thời tăng tính đồng bộ giữa quy định về nhãn hàng hóa, hải quan và phòng vệ thương mại. Cùng với đó, doanh nghiệp cần được hướng dẫn rõ hơn về bộ tiêu chí chứng minh xuất xứ, thời hạn lưu giữ hồ sơ và trách nhiệm giải trình khi có yêu cầu xác minh. Đây là điều kiện cần để giảm tranh chấp và tăng tính dự đoán của môi trường pháp lý.

Kết luận

Gian lận xuất xứ và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại là hai hành vi xâm hại trực tiếp tính minh bạch của thương mại và hiệu lực quản lý nhà nước. Pháp luật Việt Nam hiện đã hình thành khung điều chỉnh tương đối đầy đủ, đặc biệt tại Luật Quản lý ngoại thương 2017 và Nghị định số 86/2025/NĐ-CP của Chính phủ. Tuy nhiên, hiệu quả áp dụng phụ thuộc lớn vào khả năng chứng minh của doanh nghiệp, năng lực xác minh của cơ quan nhà nước và tính nhất quán trong thực thi. Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại gia tăng, tuân thủ xuất xứ không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là điều kiện cốt lõi để bảo vệ năng lực xuất khẩu bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Quản lý ngoại thương 2017.
• Nghị định số 86/2025/NĐ-CP ngày 11/4/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương về phòng vệ thương mại.
• Luật Hải quan 2014.
• Nghị định của Chính phủ về ghi nhãn hàng hóa và quy định pháp luật hiện hành liên quan đến xuất xứ hàng hóa.
• Các chỉ đạo nghiệp vụ của cơ quan hải quan năm 2026 về tăng cường kiểm tra xuất xứ, nhãn hàng hóa và chống chuyển tải bất hợp pháp.