Giám sát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh

Khái quát về giám sát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh

Giám sát quyền lực nhà nước là một thiết chế trung tâm của Nhà nước pháp quyền, nhằm bảo đảm quyền lực công được sử dụng đúng mục đích, đúng thẩm quyền và đúng giới hạn pháp luật. Trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh, yêu cầu giám sát càng trở nên quan trọng vì đây là những lĩnh vực gắn trực tiếp với chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội. Hoạt động giám sát không làm suy giảm tính thống nhất, tập trung của quyền lực nhà nước, mà tạo ra cơ chế kiểm soát hợp hiến để quyền lực được vận hành minh bạch và có trách nhiệm.

Về phương diện lý luận, giám sát trong lĩnh vực này không chỉ là theo dõi việc thi hành pháp luật, mà còn là xem xét tính hợp pháp, tính phù hợp và hiệu quả của các quyết định, chương trình, kế hoạch, ngân sách và hoạt động thực thi nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Đặc thù của lĩnh vực này đòi hỏi giám sát phải gắn với yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quốc phòng, bí mật công tác và thông tin nghiệp vụ. Do đó, kiểm soát quyền lực ở đây luôn phải kết hợp giữa công khai cần thiết và bảo mật bắt buộc.

Cơ sở hiến định và pháp lý của hoạt động giám sát

Hiến pháp năm 2013 xác lập nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Theo khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013, cơ chế kiểm soát quyền lực là nguyên tắc hiến định nền tảng cho mọi hoạt động giám sát đối với cơ quan nhà nước. Đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh, nguyên tắc này được cụ thể hóa thông qua chức năng giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân.

Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 là đạo luật trung tâm quy định về chủ thể, nội dung, trình tự và hình thức giám sát. Bên cạnh đó, Luật Quốc phòng năm 2018 và Luật Công an nhân dân năm 2018 đều dành các quy định riêng về trách nhiệm giám sát việc thực hiện pháp luật trong lĩnh vực mình điều chỉnh. Theo Điều 39 Luật Quốc phòng năm 2018, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên có trách nhiệm giám sát việc thực hiện pháp luật về quốc phòng của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Theo Luật Công an nhân dân năm 2018, Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các chủ thể liên quan đều có thẩm quyền giám sát hoạt động của Công an nhân dân.

Chủ thể giám sát và phạm vi quyền hạn

Trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh, chủ thể giám sát được thiết kế đa tầng. Ở cấp trung ương, Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước, trong đó có quốc phòng, an ninh. Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các Ủy ban của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và Đoàn đại biểu Quốc hội thực hiện giám sát chuyên đề, giám sát văn bản, giám sát việc thi hành pháp luật và giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước trong phạm vi được giao.

Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội có vai trò đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực này. Theo nhiệm vụ, quyền hạn được công bố trên Cổng thông tin Quốc hội, Ủy ban có trách nhiệm giám sát việc thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; giám sát hoạt động của Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; đồng thời giám sát việc kết hợp kinh tế với quốc phòng, an ninh và quốc phòng, an ninh với kinh tế. Đây là cơ chế bảo đảm hoạt động quốc phòng, an ninh được đặt trong tổng thể phát triển quốc gia, không tách rời kỷ cương pháp lý và trách nhiệm giải trình.

Ở cấp địa phương, Hội đồng nhân dân thực hiện giám sát đối với cơ quan nhà nước và lực lượng vũ trang đóng trên địa bàn trong phạm vi thẩm quyền. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên giữ vai trò giám sát xã hội, góp phần phản ánh ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, phát hiện dấu hiệu vi phạm và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý. Sự kết hợp giữa giám sát nhà nước và giám sát xã hội tạo thành mạng lưới kiểm soát tương đối toàn diện đối với quyền lực trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh.

Nội dung giám sát trong lĩnh vực quốc phòng

Giám sát quốc phòng tập trung vào việc thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong tổ chức xây dựng nền quốc phòng toàn dân, thế trận quốc phòng toàn dân và khu vực phòng thủ. Nội dung giám sát bao gồm tổ chức lực lượng vũ trang, quản lý động viên quốc phòng, giáo dục quốc phòng và an ninh, kết hợp quốc phòng với kinh tế - xã hội, và việc bảo đảm ngân sách cho quốc phòng. Đây là những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến tính sẵn sàng chiến đấu, năng lực phòng thủ và khả năng ứng phó với tình huống quốc phòng.

Giám sát còn hướng tới việc đánh giá tính hợp pháp và hiệu quả của các chương trình, dự án, kế hoạch có sử dụng nguồn lực công trong lĩnh vực quốc phòng. Đặc biệt, việc phân bổ, quản lý và sử dụng ngân sách quốc phòng phải được đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ để phòng ngừa thất thoát, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích. Trong khuôn khổ pháp luật, giám sát không thay thế hoạt động chỉ huy, điều hành quân sự, nhưng có vai trò bảo đảm mọi quyết định quản lý đều dựa trên căn cứ pháp lý rõ ràng.

Nội dung giám sát trong lĩnh vực an ninh

Trong lĩnh vực an ninh, trọng tâm giám sát là việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Hoạt động của Công an nhân dân chịu sự giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các chủ thể giám sát khác trong phạm vi luật định. Phạm vi giám sát không chỉ bao gồm việc chấp hành pháp luật về tổ chức, nhiệm vụ và quyền hạn của lực lượng công an, mà còn bao gồm việc sử dụng ngân sách, trang bị, phương tiện và các biện pháp nghiệp vụ theo đúng thẩm quyền.

Giám sát trong lĩnh vực an ninh đặc biệt chú trọng phòng ngừa lạm quyền, xâm phạm quyền con người, quyền công dân và các hành vi làm sai lệch mục tiêu bảo vệ an ninh. Các biện pháp nghiệp vụ, cưỡng chế, điều tra, xử lý vi phạm phải được triển khai theo căn cứ pháp luật và chịu sự kiểm soát của các cơ quan có thẩm quyền. Khi cơ chế giám sát vận hành hiệu quả, an ninh quốc gia được bảo vệ đồng thời với việc bảo đảm nhà nước pháp quyền và quyền hiến định của công dân.

Phương thức giám sát và công cụ pháp lý

Phương thức giám sát trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh rất đa dạng, bao gồm xem xét báo cáo, chất vấn, giải trình, giám sát chuyên đề, giám sát văn bản quy phạm pháp luật, khảo sát thực tế, tiếp xúc cử tri và hoạt động tiếp nhận kiến nghị, phản ánh của Nhân dân. Đây là các công cụ để cơ quan giám sát thu thập thông tin, đánh giá việc chấp hành pháp luật và kiến nghị biện pháp khắc phục. Trong điều kiện đặc thù của lĩnh vực quốc phòng, an ninh, việc lựa chọn hình thức giám sát phải bảo đảm không làm lộ bí mật nhà nước và không ảnh hưởng đến hoạt động tác chiến, nghiệp vụ hoặc phòng chống tội phạm.

Hoạt động giám sát thường gắn với quyền yêu cầu cung cấp thông tin, tài liệu, báo cáo; quyền chất vấn người đứng đầu cơ quan chịu giám sát; và quyền kiến nghị xử lý đối với tổ chức, cá nhân vi phạm. Khi phát hiện vi phạm, chủ thể giám sát có thể kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét trách nhiệm hành chính, kỷ luật hoặc hình sự tùy tính chất, mức độ của hành vi. Nhờ vậy, giám sát không chỉ mang ý nghĩa phát hiện mà còn tạo áp lực pháp lý để chấn chỉnh và hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nước.

Giới hạn pháp lý của giám sát

Giám sát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh không phải là sự can thiệp tùy tiện vào hoạt động chuyên ngành. Giới hạn đầu tiên là thẩm quyền: chủ thể giám sát chỉ được thực hiện trong phạm vi pháp luật quy định. Giới hạn thứ hai là mục đích: giám sát nhằm bảo đảm hợp hiến, hợp pháp, hiệu quả và trách nhiệm giải trình, không nhằm cản trở việc thực thi nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Giới hạn thứ ba là bảo mật: mọi hoạt động giám sát phải tuân thủ chế độ bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, bí mật nghiệp vụ và an toàn thông tin.

Trong thực tiễn, yêu cầu cân bằng giữa giám sát và bảo mật đặt ra trách nhiệm rất cao đối với cơ quan giám sát. Nếu giám sát lỏng lẻo, quyền lực dễ bị lạm dụng; nếu giám sát hình thức hoặc vượt quá giới hạn, hoạt động quốc phòng, an ninh có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, nguyên tắc đúng thẩm quyền, đúng quy trình và đúng phạm vi thông tin là điều kiện bắt buộc để cơ chế kiểm soát quyền lực vận hành bền vững.

Những yêu cầu hoàn thiện cơ chế giám sát

Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý về trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh. Trách nhiệm giải trình không chỉ dừng ở việc báo cáo định kỳ, mà phải gắn với cơ chế làm rõ quyết định, kết quả thực hiện và trách nhiệm đối với sai phạm. Thứ hai, cần tăng cường chất lượng giám sát chuyên đề của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các Ủy ban của Quốc hội đối với các nội dung nhạy cảm như ngân sách, mua sắm công, tổ chức lực lượng và phối hợp liên ngành.

Thứ ba, cần phát huy mạnh hơn vai trò giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, báo chí, cử tri và Nhân dân trong khuôn khổ pháp luật. Thứ tư, cần nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ đại biểu dân cử, cán bộ tham mưu giám sát và cơ quan giúp việc để bảo đảm giám sát có chiều sâu, có chứng cứ và có tính phản biện pháp lý. Thứ năm, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý dữ liệu giám sát, đồng thời bảo đảm an toàn thông tin ở mức cao nhất.

Kết luận

Giám sát quyền lực nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng và an ninh là cơ chế hiến định nhằm bảo đảm quyền lực công được sử dụng đúng mục đích, đúng giới hạn và phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc. Cơ chế này có ý nghĩa đặc biệt vì gắn với những lĩnh vực nhạy cảm nhất của đời sống nhà nước, nơi yêu cầu bảo mật và hiệu lực quản lý luôn song hành với yêu cầu kiểm soát quyền lực. Khi giám sát được thiết kế đúng đắn và thực thi nghiêm túc, nó góp phần củng cố Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tăng cường niềm tin xã hội và nâng cao sức mạnh bảo vệ Tổ quốc.

Tài liệu tham khảo

• Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
• Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015.
• Luật Quốc phòng số 22/2018/QH14.
• Luật Công an nhân dân số 37/2018/QH14.
• Trang thông tin Quốc hội Việt Nam về nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại.
• Trang thông tin về quy định giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong lĩnh vực quốc phòng.