Giám sát đầu tư của cộng đồng: phạm vi dự án và quyền của người dân

Khái niệm và cơ sở pháp lý của giám sát đầu tư của cộng đồng

Giám sát đầu tư của cộng đồng là hoạt động tự nguyện của cư dân sinh sống trên địa bàn cấp xã nhằm theo dõi, kiểm tra việc chấp hành quy định về quản lý đầu tư trong quá trình thực hiện dự án; qua đó phát hiện, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý vi phạm, trừ các chương trình, dự án bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật. Cơ chế này được xác lập rõ trong hệ thống pháp luật về đầu tư công và quy định chi tiết về giám sát, đánh giá đầu tư.

Về thẩm quyền tổ chức, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp chủ trì tổ chức thực hiện giám sát đầu tư của cộng đồng và phản biện xã hội theo quy định tại khoản 1 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024. Quy định này cho thấy giám sát cộng đồng không phải là hoạt động tự phát, mà là một thiết chế pháp lý có tổ chức, có chủ thể điều phối và có quy trình rõ ràng.

Người dân được quyền theo dõi những dự án nào

Phạm vi dự án chịu sự giám sát của cộng đồng được xác định theo khoản 1 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024: đó là các chương trình, dự án nằm trong diện giám sát của cộng đồng do pháp luật quy định. Trên thực tế, những dự án này là các dự án triển khai trên địa bàn dân cư, gắn trực tiếp với lợi ích của cộng đồng nơi thực hiện đầu tư.

Đối với dự án quan trọng quốc gia, dự án nhóm A, dự án có quy mô di dân, tái định canh, tái định cư lớn, dự án có nguy cơ tác động lớn đến môi trường, hoặc dự án ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng dân cư nơi thực hiện dự án, cơ quan chủ quản phải tham khảo, giải trình, tiếp thu ý kiến cộng đồng dân cư về chủ trương, chính sách đầu tư, xây dựng, đất đai, xử lý chất thải và các nội dung liên quan theo khoản 2 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024.

Ở bình diện thực hành, người dân có quyền theo dõi các dự án hạ tầng, giao thông, cấp thoát nước, xử lý rác thải, khu tái định cư, công trình công cộng, dự án sử dụng đất tại địa phương và các dự án có ảnh hưởng rõ rệt đến sinh kế, môi trường sống, an toàn dân cư. Điểm then chốt không nằm ở tên gọi dự án, mà ở mức độ tác động trực tiếp của dự án đối với cộng đồng nơi triển khai.

Những trường hợp pháp luật đặc biệt nhấn mạnh quyền giám sát của cộng đồng

Pháp luật đặt trọng tâm giám sát vào các dự án có nguy cơ tạo ra hệ quả xã hội lớn. Các dự án có di dân, tái định cư, tái định canh quy mô lớn đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ về bồi thường, hỗ trợ, bố trí chỗ ở mới và bảo đảm sinh kế sau tái định cư theo điểm b khoản 3 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024. Đây là nhóm dự án thường phát sinh khiếu nại nhất nếu thiếu minh bạch.

Tương tự, các dự án có nguy cơ tác động lớn đến môi trường hoặc tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế - xã hội của dân cư địa phương phải được cộng đồng theo dõi về việc chấp hành pháp luật về đầu tư, xây dựng, đất đai, xử lý chất thải và bảo vệ môi trường theo điểm a khoản 3 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024. Cơ chế này bảo đảm người dân không chỉ được biết, mà còn được phát hiện và kiến nghị khi phát sinh dấu hiệu vi phạm.

Nội dung mà cộng đồng được giám sát

Khoản 3 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024 quy định khá rộng về nội dung giám sát đầu tư của cộng đồng. Người dân có thể theo dõi việc chấp hành pháp luật về đầu tư, xây dựng, đất đai, xử lý chất thải và bảo vệ môi trường; công tác đền bù, giải phóng mặt bằng và phương án tái định canh, tái định cư; tình hình triển khai, tiến độ thực hiện; việc công khai, minh bạch; và các dấu hiệu gây tổn hại đến lợi ích cộng đồng.

Quyền giám sát này không đồng nghĩa với quyền can thiệp hành chính vào quá trình quản lý dự án. Tuy nhiên, người dân được ghi nhận quyền phát hiện vi phạm, tổng hợp ý kiến, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền và đề nghị xem xét trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu hoặc cơ quan liên quan khi có dấu hiệu sai phạm.

Chủ thể tổ chức giám sát và cách thức tham gia của người dân

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã là đầu mối chủ trì thành lập Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng đối với từng chương trình, dự án trên địa bàn. Thành viên ban thường được lựa chọn từ đại diện dân cư, tổ chức chính trị - xã hội và những người có uy tín ở khu dân cư, bảo đảm tính đại diện và khả năng theo dõi thực tế tại cơ sở.

Người dân tham gia giám sát thông qua Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, phản ánh trực tiếp tình trạng thi công, chất lượng công trình, việc sử dụng đất, bồi thường, môi trường và tiến độ. Cơ chế này làm cho giám sát không chỉ dừng ở việc quan sát, mà trở thành một kênh thu nhận thông tin từ chính nơi chịu tác động của dự án.

Giá trị pháp lý và ý nghĩa quản trị

Giám sát đầu tư của cộng đồng là một thiết chế kiểm soát quyền lực trong lĩnh vực đầu tư công và đầu tư trên địa bàn dân cư. Ý nghĩa lớn nhất của cơ chế này là tăng tính minh bạch, hạn chế thất thoát, ngăn ngừa vi phạm ngay từ giai đoạn triển khai và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cư dân địa phương.

Về mặt quản trị, cơ chế giám sát cộng đồng còn tạo áp lực tuân thủ đối với chủ đầu tư và nhà thầu, buộc các chủ thể này phải chú ý hơn đến chất lượng công trình, an toàn môi trường và trách nhiệm xã hội. Về mặt xã hội, đây là kênh để người dân thực hiện quyền làm chủ ở cơ sở một cách hợp pháp, có tổ chức và có giá trị kiến nghị thực chất.

Kết luận

Người dân không được quyền theo dõi mọi dự án theo nghĩa phổ quát, mà được giám sát những chương trình, dự án pháp luật xác định thuộc phạm vi giám sát của cộng đồng, trọng tâm là các dự án tác động trực tiếp đến đời sống dân cư, môi trường, đất đai, bồi thường, tái định cư và công khai minh bạch. Với nền tảng tại khoản 1, khoản 2 và khoản 3 Điều 78 Luật Đầu tư công 2024, giám sát đầu tư của cộng đồng là một cơ chế pháp lý quan trọng để bảo vệ lợi ích công và nâng cao trách nhiệm giải trình trong đầu tư.

Tài liệu tham khảo

• Luật Đầu tư công 2024.
• Nghị định 29/2021/NĐ-CP quy định về trình tự, thủ tục thẩm định dự án quan trọng quốc gia và giám sát, đánh giá đầu tư.
• Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 2015.
• Luật Xây dựng 2014.
• Văn bản hướng dẫn về tổ chức và hoạt động của Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng do cơ quan có thẩm quyền ban hành.