Ghi sai xuất xứ hàng hóa: rủi ro pháp lý

Khung pháp lý điều chỉnh thông tin xuất xứ hàng hóa

Thông tin về xuất xứ hàng hóa không chỉ là nội dung mô tả thương mại mà còn là căn cứ pháp lý để nhận diện hàng hóa, kiểm soát lưu thông và bảo vệ người tiêu dùng. Theo khoản 13 Điều 3 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ là hàng hóa lưu thông trên thị trường không có căn cứ xác định được nguồn gốc nơi sản xuất hoặc xuất xứ của hàng hóa. Căn cứ xác định nguồn gốc nơi sản xuất hoặc xuất xứ bao gồm thông tin trên nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa, tài liệu kèm theo hàng hóa; chứng từ chứng nhận xuất xứ; hợp đồng; hóa đơn mua bán; tờ khai hải quan; và giấy tờ khác chứng minh quyền sở hữu hợp pháp cùng giao dịch dân sự liên quan.

Về cách thể hiện, khoản 1 Điều 15 Nghị định 43/2017/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 8 Điều 1 Nghị định 111/2021/NĐ-CP quy định xuất xứ hàng hóa ghi trên nhãn phải thể hiện bằng một trong các cụm từ như “sản xuất tại”, “chế tạo tại”, “nước sản xuất”, “xuất xứ”, “sản xuất bởi”, “sản phẩm của” kèm tên nước hoặc vùng lãnh thổ. Trường hợp không xác định được xuất xứ theo quy định thì phải ghi nơi thực hiện công đoạn cuối cùng để hoàn thiện hàng hóa. Đây là quy tắc bắt buộc trong ghi nhãn, áp dụng đối với hàng hóa lưu thông tại Việt Nam khi thuộc đối tượng phải ghi nhãn.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đặt thêm nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ cho người tiêu dùng, đồng thời ghi nhận quyền của người tiêu dùng được tiếp cận hàng hóa có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Theo khoản 1 Điều 6 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời về hàng hóa, dịch vụ. Theo khoản 1 Điều 15 Luật này, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Khi thông tin xuất xứ bị ghi sai trên website hoặc chứng từ giao dịch, hành vi đó đồng thời vi phạm nghĩa vụ minh bạch thông tin đối với người tiêu dùng và đối tác thương mại.

Ghi sai xuất xứ trên nhãn, website và chứng từ: bản chất vi phạm

Ghi sai xuất xứ không chỉ giới hạn ở việc in sai tên quốc gia trên nhãn. Vi phạm còn xuất hiện khi doanh nghiệp công bố xuất xứ trên website, sàn thương mại điện tử, catalog, hợp đồng, hóa đơn thương mại hoặc bộ chứng từ xuất khẩu nhưng nội dung không phù hợp với thực tế sản xuất, gia công, lắp ráp hoặc hoàn thiện hàng hóa. Trong thực tiễn quản lý, cơ quan có thẩm quyền sẽ đối chiếu toàn bộ chuỗi chứng cứ để xác định thông tin nào là trung thực và thông tin nào đã làm sai lệch bản chất của hàng hóa.

Mức độ nguy hiểm của hành vi phụ thuộc vào tính chất sai lệch. Nếu chỉ là sai sót kỹ thuật nhưng không làm thay đổi bản chất xuất xứ, doanh nghiệp vẫn có nguy cơ bị xử lý vì vi phạm quy định về ghi nhãn hoặc cung cấp thông tin không chính xác. Nếu thông tin sai được sử dụng có chủ đích để tạo lợi thế cạnh tranh, né tránh quy tắc xuất xứ, lách biện pháp phòng vệ thương mại hoặc đánh lừa người tiêu dùng, rủi ro pháp lý tăng mạnh và có thể chuyển sang các chế tài nghiêm khắc hơn. Với hàng hóa xuất khẩu, việc sai lệch chứng từ xuất xứ còn ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp lệ của C/O, khả năng hưởng ưu đãi thuế quan và uy tín giao dịch quốc tế.

Chế tài hành chính đối với hành vi ghi sai xuất xứ

Khung xử phạt hành chính trong lĩnh vực này được thiết kế theo hướng kết hợp giữa mức phạt tiền, biện pháp khắc phục hậu quả và các biện pháp bổ sung. Theo điểm a khoản 1 Điều 31 Nghị định 119/2017/NĐ-CP, hành vi vi phạm về ghi nhãn hàng hóa có thể bị xử phạt khi nhãn thể hiện không đúng nội dung bắt buộc. Trong trường hợp hàng hóa được lưu thông với thông tin xuất xứ sai, cơ quan xử phạt thường xem xét cả quy định về ghi nhãn và quy định về hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ tại Nghị định 98/2020/NĐ-CP.

Đối với hành vi làm giả, tẩy xóa, sửa chữa hoặc sử dụng chứng từ xuất xứ không hợp lệ, khoản 1 Điều 20 Nghị định 98/2020/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi tẩy xóa, sửa chữa làm sai lệch nội dung giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa hoặc chứng từ tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa hoặc văn bản chấp thuận tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa. Khoản 2 Điều 20 Nghị định này quy định phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với hành vi cung cấp tài liệu, chứng từ không đúng sự thật liên quan đến xuất xứ hàng hóa. Đây là nhóm hành vi đặc biệt đáng chú ý vì đi thẳng vào tính xác thực của hồ sơ xuất xứ.

Bên cạnh tiền phạt, cơ quan có thẩm quyền còn có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu hồi hàng hóa, buộc cải chính thông tin sai lệch, buộc tiêu hủy tem nhãn vi phạm, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do vi phạm. Theo khoản 2 Điều 20 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, mức độ xử lý tăng theo tính chất, số lượng, giá trị hàng hóa và mức độ hậu quả. Với hàng hóa có giá trị lớn hoặc tái phạm, chế tài thường đi kèm biện pháp bổ sung mạnh hơn và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh.

Nguy cơ vượt ra ngoài xử phạt hành chính

Khi việc ghi sai xuất xứ được thực hiện có tổ chức, nhằm gian dối trong kinh doanh hoặc làm giả hồ sơ để hưởng ưu đãi, hành vi đó không còn dừng ở vi phạm hành chính. Tùy tính chất, hậu quả và dấu hiệu cấu thành, trách nhiệm hình sự có thể phát sinh theo các tội danh liên quan đến buôn lậu, sản xuất buôn bán hàng giả, gian lận thuế hoặc làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức theo Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017. Ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm thường nằm ở yếu tố cố ý gian dối, giá trị hàng hóa, quy mô tổ chức và hậu quả thực tế.

Trong quan hệ dân sự và thương mại, bên mua, đại lý, nhà phân phối hoặc đối tác nhập khẩu có quyền yêu cầu hủy bỏ giao dịch, giảm giá, bồi thường thiệt hại hoặc áp dụng chế tài do vi phạm cam kết nếu hợp đồng có điều khoản về xuất xứ. Theo Điều 351 và Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015, bên vi phạm nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm dân sự khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, gây thiệt hại cho bên còn lại. Khi thông tin xuất xứ là điều kiện quyết định của giao dịch, sai lệch đó thường được xem là vi phạm nghiêm trọng.

Đánh giá rủi ro pháp lý theo từng kênh thể hiện thông tin

Trên nhãn hàng hóa, sai xuất xứ là rủi ro trực tiếp và dễ bị phát hiện nhất vì nhãn là tài liệu nhận dạng bắt buộc. Trên website, sàn thương mại điện tử hoặc tài liệu quảng cáo, sai xuất xứ thường gây tác động rộng hơn vì thông tin được lan truyền nhanh và có thể tạo ra kỳ vọng sai lệch cho số lượng lớn khách hàng. Trên chứng từ, đặc biệt là hóa đơn, hợp đồng, chứng nhận xuất xứ và tờ khai hải quan, sai lệch còn kéo theo rủi ro về thuế, thông quan, ưu đãi thương mại và kiểm tra sau thông quan.

Từ góc độ quản trị tuân thủ, mức độ rủi ro tăng mạnh khi cùng một sai lệch xuất hiện đồng thời trên nhiều kênh. Nếu nhãn ghi một xuất xứ, website ghi một xuất xứ khác và bộ chứng từ lại thể hiện thông tin thứ ba, cơ quan quản lý thường nhìn nhận đây không còn là lỗi kỹ thuật đơn lẻ mà là biểu hiện của hệ thống kiểm soát nội bộ yếu hoặc hành vi gian dối có chủ đích. Vì vậy, doanh nghiệp phải kiểm tra thống nhất dữ liệu xuất xứ trước khi phát hành bất kỳ nội dung công khai hay giao dịch nào.

Biện pháp phòng ngừa và kiểm soát tuân thủ

Giải pháp an toàn nhất là xây dựng một đầu mối chịu trách nhiệm xác minh xuất xứ trên toàn bộ hồ sơ sản phẩm. Bộ phận pháp chế, xuất nhập khẩu, mua hàng và marketing phải dùng cùng một bộ dữ liệu nền về nguồn nguyên liệu, công đoạn sản xuất, địa điểm hoàn thiện và hồ sơ chứng minh xuất xứ. Khi thông tin chưa đủ căn cứ pháp lý, nội dung công bố phải tạm dừng thay vì tự suy diễn theo cảm tính thương mại.

Doanh nghiệp cần lưu trữ đồng bộ nhãn, bao bì, tài liệu kèm theo hàng hóa, hợp đồng, hóa đơn, tờ khai hải quan và chứng từ xuất xứ để sẵn sàng đối chiếu khi bị thanh tra hoặc kiểm tra chuyên ngành. Đồng thời, cần rà soát định kỳ nội dung website, sàn thương mại điện tử, catalogue và mẫu hợp đồng để bảo đảm mọi tuyên bố về xuất xứ đều tương thích với hồ sơ pháp lý. Khi phát hiện sai lệch, việc đính chính sớm thường giảm đáng kể nguy cơ bị đánh giá là cố ý gian dối.

Kết luận

Ghi sai xuất xứ hàng hóa là hành vi có mức độ rủi ro pháp lý cao vì tác động đồng thời đến quản lý thị trường, quyền lợi người tiêu dùng, nghĩa vụ hải quan và an toàn giao dịch thương mại. Hệ thống pháp luật hiện hành đặt trọng tâm vào tính trung thực của nhãn, website và chứng từ, đồng thời cho phép áp dụng chế tài từ xử phạt hành chính đến trách nhiệm dân sự, và trong trường hợp nghiêm trọng là trách nhiệm hình sự. Doanh nghiệp chỉ có thể giảm rủi ro khi kiểm soát xuất xứ như một yêu cầu tuân thủ cốt lõi, không phải như một chi tiết truyền thông hay hồ sơ thủ tục.

Tài liệu tham khảo

• Nghị định 98/2020/NĐ-CP của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP.
• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, số 19/2023/QH15.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Nghị định 119/2017/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng sản phẩm, hàng hóa.