Dùng nhạc trong sự kiện, quán cà phê hoặc livestream: có phải trả tiền bản quyền không?

Khung pháp lý điều chỉnh việc sử dụng âm nhạc

Ở Việt Nam, âm nhạc là đối tượng được bảo hộ theo pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan. Nền tảng pháp lý hiện hành được đặt ra chủ yếu trong Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, cùng với Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành. Khi một tác phẩm âm nhạc được khai thác dưới hình thức biểu diễn công cộng, truyền đạt đến công chúng hoặc sao chép, quyền của chủ thể quyền có thể phát sinh yêu cầu xin phép và nhận thù lao, tiền bản quyền.

Về nguyên tắc, tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả có quyền tài sản đối với tác phẩm của mình, trong đó có quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng và quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc phương tiện kỹ thuật khác. Theo điểm b khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, chủ thể quyền có quyền cho phép người khác biểu diễn tác phẩm trước công chúng. Theo điểm d khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, chủ thể quyền còn có quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng. Đây là hai căn cứ pháp lý trung tâm khi xem xét việc bật nhạc trong sự kiện, quán cà phê hoặc livestream.

Nghị định số 17/2023/NĐ-CP làm rõ thêm cách hiểu về hành vi “truyền đạt tác phẩm đến công chúng”. Theo quy định hướng dẫn tại Nghị định này, việc làm cho công chúng có thể cảm nhận tác phẩm qua loa, màn hình, thiết bị kỹ thuật tương tự trong địa điểm công cộng hoặc qua phương tiện truyền dẫn để công chúng tiếp cận là dạng khai thác thuộc phạm vi quyền tài sản của chủ sở hữu quyền. Cách diễn giải này có ý nghĩa trực tiếp đối với quán cà phê phát nhạc nền, sự kiện mở cửa cho khách tham dự và livestream có gắn nhạc nền hoặc nhạc biểu diễn.

Phát nhạc trong quán cà phê: thường phải trả tiền

Quán cà phê là không gian kinh doanh phục vụ công chúng, nên việc mở nhạc nền không còn là nghe riêng tư trong phạm vi gia đình. Khi âm nhạc được phát để khách hàng cảm nhận trong không gian kinh doanh, hành vi đó thường được xem là truyền đạt tác phẩm đến công chúng hoặc biểu diễn trước công chúng. Do đó, cơ sở kinh doanh phải có quyền hợp pháp để sử dụng tác phẩm, thường thông qua hợp đồng cấp phép với chủ sở hữu quyền hoặc tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả được ủy quyền.

Nếu chỉ sử dụng bản ghi hợp pháp đã mua mà không có quyền đối với tác phẩm âm nhạc bên trong bản ghi, nghĩa vụ bản quyền vẫn không tự động chấm dứt. Cần phân biệt quyền đối với bản ghi âm, ghi hình và quyền đối với tác phẩm âm nhạc được thể hiện trong bản ghi. Vì vậy, “đã mua đĩa”, “đã đăng ký tài khoản nghe nhạc”, hoặc “đã tải từ nền tảng hợp pháp” không đồng nghĩa với quyền phát công khai trong kinh doanh nếu giấy phép sử dụng không bao trùm việc truyền đạt đến công chúng.

Trong thực tiễn, quán cà phê, nhà hàng, trung tâm thương mại và các cơ sở dịch vụ tương tự thường ký thỏa thuận khai thác với tổ chức đại diện quyền tác giả âm nhạc để hợp thức hóa việc sử dụng. Cách làm này giúp giảm rủi ro xâm phạm và tránh tranh chấp về mức phí, phạm vi bài hát, thời hạn sử dụng và phương thức báo cáo. Mức phí cụ thể phụ thuộc biểu phí, diện tích, loại hình sử dụng và thỏa thuận giữa các bên.

Âm nhạc trong sự kiện: có phải mọi trường hợp đều phải trả?

Đối với sự kiện, câu trả lời phụ thuộc vào tính chất khai thác âm nhạc. Nếu sự kiện có sử dụng bài hát như một phần chương trình biểu diễn, phát nhạc nền phục vụ khán giả hoặc dùng bản ghi âm trong không gian công cộng, nghĩa vụ xin phép và thanh toán thường phát sinh. Theo điểm b khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, việc biểu diễn tác phẩm trước công chúng thuộc quyền tài sản của chủ thể quyền. Khi sự kiện do doanh nghiệp tổ chức để quảng bá, bán vé hoặc phục vụ hoạt động thương mại, yêu cầu cấp phép càng rõ ràng.

Trường hợp sự kiện chỉ mang tính nội bộ, không có công chúng tham dự theo nghĩa pháp lý rộng, không phát sinh việc truyền đạt tác phẩm đến công chúng theo cùng mức độ rủi ro. Tuy nhiên, việc nội bộ hay công khai không được hiểu một cách hình thức; cần xét số lượng người tham dự, mục đích tổ chức, địa điểm và việc cho phép người ngoài tiếp cận. Nếu sự kiện được tổ chức tại nơi công cộng, bán vé, phát trực tiếp hoặc mời khách hàng tham dự, việc sử dụng âm nhạc phải được kiểm tra dưới góc độ quyền tác giả như một hoạt động khai thác công khai.

Đối với các chương trình biểu diễn âm nhạc riêng biệt, nhà tổ chức thường phải xin phép nhiều lớp quyền: quyền đối với tác phẩm, quyền của người biểu diễn, quyền đối với bản ghi âm, ghi hình nếu sử dụng bản thu. Sự chồng lớp quyền này giải thích vì sao cùng một ca khúc có thể cần nhiều giấy phép khác nhau. Chỉ khi rơi vào trường hợp ngoại lệ do luật định mới được sử dụng mà không phải xin phép hoặc trả tiền.

Livestream có nhạc: rủi ro pháp lý cao hơn phát nhạc trực tiếp thông thường

Livestream làm tăng đáng kể phạm vi công chúng tiếp cận vì tác phẩm được truyền qua mạng thông tin điện tử đến số lượng người xem không xác định trước. Theo điểm d khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng là quyền tài sản của chủ sở hữu quyền. Vì vậy, nếu livestream có sử dụng nhạc nền, phát ca khúc, biểu diễn trực tiếp bài hát hoặc trích đoạn tác phẩm, bên thực hiện cần có quyền phù hợp từ chủ thể quyền.

Với livestream sự kiện, buổi biểu diễn, talkshow hoặc hoạt động bán hàng, việc bật nhạc thương mại trong nền hình ảnh cũng không được xem là “không đáng kể” theo mặc định. Nếu tác phẩm âm nhạc hiện diện trong luồng truyền trực tiếp và công chúng có thể tiếp cận, đó là một hành vi khai thác quyền tác giả. Trong nhiều trường hợp, ngoài quyền tác giả đối với bài hát còn phải lưu ý quyền liên quan của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi nếu âm thanh được lấy từ bản thu.

Điểm cần phân biệt là livestream cá nhân và livestream thương mại. Livestream cá nhân nhưng có sử dụng nhạc không được phép vẫn có nguy cơ vi phạm; livestream phục vụ bán hàng, quảng cáo hoặc quảng bá thương hiệu càng dễ bị xem là khai thác thương mại và bị yêu cầu gỡ bỏ, bồi thường hoặc xử phạt theo quy định. Vì vậy, trong môi trường livestream, lựa chọn an toàn nhất là chỉ sử dụng âm nhạc đã được cấp phép rõ ràng cho hình thức truyền đạt đến công chúng hoặc dùng nhạc do chính chủ thể sở hữu tạo ra và cho phép khai thác.

Khi nào không phải trả tiền bản quyền?

Không phải mọi việc sử dụng âm nhạc đều phải trả tiền. Luật Sở hữu trí tuệ cho phép một số giới hạn quyền tác giả và quyền liên quan trong các trường hợp nhất định, nhưng các giới hạn này được hiểu và áp dụng chặt chẽ. Chẳng hạn, việc sử dụng tác phẩm để tự sao chép một bản nhằm nghiên cứu, giảng dạy cá nhân hoặc trích dẫn hợp lý theo điều kiện luật định không đồng nghĩa với việc được phát công khai trong kinh doanh hay livestream.

Với quán cà phê, sự kiện và livestream, các ngoại lệ thường không phải là căn cứ miễn trừ đầy đủ. Lý do là các hoạt động này đều có yếu tố công chúng, quảng bá, thương mại hoặc truyền thông đại chúng. Khi công chúng có thể nghe hoặc xem tác phẩm trong không gian kinh doanh hay trên nền tảng số, nghĩa vụ xin phép vẫn là quy tắc chung. Chỉ trong những trường hợp thật sự đáp ứng đầy đủ điều kiện ngoại lệ mới được sử dụng mà không phải trả tiền.

Chế tài khi sử dụng nhạc không phép

Hành vi sử dụng âm nhạc không có quyền hợp pháp có thể dẫn đến trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy mức độ vi phạm. Về dân sự, chủ thể quyền có thể yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại và thanh toán chi phí hợp lý. Về hành chính, pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan có thể áp dụng mức phạt, buộc gỡ bỏ bản sao, buộc nộp lại khoản lợi bất hợp pháp và khắc phục hậu quả.

Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng, có yếu tố thương mại và đạt ngưỡng luật định, trách nhiệm hình sự cũng có thể được xem xét theo Bộ luật Hình sự 2015, đã được sửa đổi, bổ sung. Do đó, việc cho rằng “chỉ mở nhạc nền” hoặc “chỉ livestream vài phút” sẽ không bị xem xét là cách hiểu không an toàn. Mức độ công khai, quy mô tiếp cận và mục đích khai thác là các tiêu chí cốt lõi khi xác định rủi ro pháp lý.

Cách tuân thủ đúng khi muốn dùng nhạc

Đối với doanh nghiệp và cá nhân tổ chức sự kiện, nguyên tắc thực hành phù hợp là xác định trước loại nhạc sẽ dùng, hình thức sử dụng và phạm vi công chúng tiếp cận. Sau đó cần kiểm tra ai là chủ thể quyền, tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ hay chưa, và giấy phép có bao phủ hình thức phát công cộng hoặc livestream hay không. Nếu chưa có quyền đầy đủ, phải xin cấp phép trước khi sử dụng.

Thực tế vận hành an toàn thường gồm bốn bước. Một là rà soát danh sách bài hát, bản ghi, nền tảng phát. Hai là ký hợp đồng cấp phép với chủ thể quyền hoặc tổ chức đại diện tập thể quyền phù hợp. Ba là lưu chứng từ, hợp đồng, hóa đơn và phạm vi quyền đã được cấp. Bốn là đào tạo nhân sự để tránh tự ý bật nhạc từ nguồn không được cấp phép.

Với livestream, ngoài giấy phép âm nhạc, cần kiểm soát phần hình ảnh và âm thanh đi kèm để tránh sử dụng trái phép bản ghi, logo, nội dung của bên thứ ba. Khi đã có sẵn nhạc được phép dùng cho quảng cáo hoặc cho mạng xã hội, vẫn phải kiểm tra giấy phép có bao gồm livestream hay không. Cách tiếp cận thận trọng này giúp giảm thiểu rủi ro tranh chấp và bảo đảm hoạt động kinh doanh diễn ra ổn định.

Kết luận

Dùng nhạc trong sự kiện, quán cà phê hoặc livestream thường phải trả tiền bản quyền hoặc phải có giấy phép hợp pháp, vì đây là các hình thức biểu diễn công khai hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng theo điểm b khoản 1 Điều 20 và điểm d khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được hướng dẫn bởi Nghị định số 17/2023/NĐ-CP. Chỉ những trường hợp ngoại lệ do luật quy định mới được sử dụng mà không phải xin phép hoặc trả tiền. Trong thực tiễn kinh doanh và truyền thông số, việc chủ động cấp phép từ đầu là giải pháp an toàn và bền vững nhất.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15.
• Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Nghị định của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.
• Hệ thống văn bản pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan do cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố.