Giới hạn pháp lý khi dùng AI đọc xét nghiệm và tư vấn bệnh

AI trong hỗ trợ y tế: công cụ tiện ích nhưng không thay thế chuyên môn

AI đang được sử dụng rộng rãi để tóm tắt kết quả xét nghiệm, giải thích chỉ số sinh hóa, nhận diện dấu hiệu cảnh báo và hỗ trợ người dùng định hướng bước tiếp theo. Trong lĩnh vực y tế, giá trị lớn nhất của AI nằm ở khả năng xử lý nhanh dữ liệu, gợi ý các khả năng cần lưu ý và giúp người bệnh hiểu ngôn ngữ chuyên môn ở mức sơ bộ. Tuy nhiên, đầu ra của AI chỉ là kết quả suy luận từ dữ liệu đầu vào, không phải chẩn đoán y khoa theo nghĩa pháp lý.

Về bản chất, chẩn đoán và điều trị là hoạt động chuyên môn gắn với trách nhiệm của người hành nghề và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Vì vậy, việc dùng AI để “đọc hộ” xét nghiệm hoặc “kê hướng điều trị” phải được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt khi thông tin đầu vào chưa đầy đủ, bệnh cảnh lâm sàng chưa được thăm khám trực tiếp, hoặc có yếu tố nguy cơ cần đánh giá bằng chuyên môn bác sĩ.

Ranh giới pháp lý giữa công cụ hỗ trợ và hoạt động khám bệnh, chữa bệnh

Theo Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, hoạt động khám bệnh, chữa bệnh là việc sử dụng chuyên môn y học để phòng bệnh, chẩn đoán, điều trị, phục hồi chức năng, chăm sóc sức khỏe cho người bệnh. Khi AI được dùng như một công cụ hỗ trợ nhận định ban đầu, nó chưa tự mình tạo ra tư cách của người hành nghề hay cơ sở y tế. Khi AI được triển khai như một hệ thống đưa ra khuyến nghị chuyên môn có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lâm sàng, chủ thể sử dụng phải bảo đảm đáp ứng quy định về điều kiện hành nghề, phạm vi hoạt động chuyên môn và trách nhiệm chuyên môn theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023.

Điểm cần lưu ý là người dùng không được hiểu nhầm nội dung AI cung cấp là kết luận chẩn đoán cuối cùng. Nếu thông tin từ AI làm phát sinh quyết định trì hoãn khám bác sĩ, tự ý dùng thuốc, tự ngừng thuốc hoặc bỏ qua dấu hiệu cấp cứu, rủi ro pháp lý và rủi ro sức khỏe đều tăng mạnh. Ở góc độ pháp lý, việc gán cho AI vai trò thay thế bác sĩ trong chẩn đoán điều trị là không tương thích với cơ chế quản lý chuyên môn y tế hiện hành.

Dữ liệu xét nghiệm và dữ liệu sức khỏe thuộc nhóm thông tin nhạy cảm

Kết quả xét nghiệm, hồ sơ bệnh án, thông tin triệu chứng, tiền sử bệnh và dữ liệu sinh trắc học đều là dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Theo khoản 1 Điều 2 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, dữ liệu cá nhân nhạy cảm là dữ liệu gắn liền với quyền riêng tư, khi bị xâm phạm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân. Theo khoản 1 Điều 4 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, chủ thể dữ liệu có quyền được biết, quyền đồng ý hoặc không đồng ý, quyền rút lại sự đồng ý, quyền xem, chỉnh sửa, xóa, hạn chế xử lý và phản đối xử lý dữ liệu của mình.

Điều đó có nghĩa là việc đưa ảnh chụp phiếu xét nghiệm, đơn thuốc, hồ sơ bệnh án hoặc triệu chứng sức khỏe lên nền tảng AI phải dựa trên căn cứ xử lý dữ liệu phù hợp, minh bạch về mục đích và phạm vi sử dụng. Nếu nền tảng AI lưu trữ, phân tích, chia sẻ hoặc dùng lại dữ liệu cho mục đích khác mà không có căn cứ hợp pháp, hành vi đó có thể xâm phạm quyền dữ liệu của người bệnh. Trong môi trường y tế, nghĩa vụ bảo mật không chỉ là yêu cầu đạo đức mà còn là yêu cầu pháp lý trực tiếp.

Những giới hạn cốt lõi khi dùng AI để đọc xét nghiệm hoặc tư vấn bệnh

Không thay thế bác sĩ trong trường hợp có triệu chứng nguy cấp

AI không được dùng như kênh sàng lọc cuối cùng đối với đau ngực, khó thở, dấu hiệu đột quỵ, sốt cao kéo dài, xuất huyết, co giật, rối loạn ý thức hoặc bất kỳ tình trạng nào cần cấp cứu. Trong các trường hợp này, việc trì hoãn đến cơ sở y tế vì tin vào câu trả lời của AI có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Người sử dụng phải ưu tiên thăm khám trực tiếp hoặc liên hệ cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm.

Không dùng AI để tự quyết định thuốc và liều dùng

AI không có đủ thông tin để đánh giá đầy đủ bệnh nền, tương tác thuốc, chống chỉ định, thai kỳ, chức năng gan thận hoặc nguy cơ dị ứng. Do đó, mọi đề xuất về thuốc từ AI chỉ nên được hiểu là thông tin tham khảo sơ bộ. Việc tự ý sử dụng thuốc theo gợi ý của AI là hành vi có nguy cơ cao và không đáp ứng yêu cầu an toàn điều trị.

Không chuyển toàn bộ trách nhiệm chuyên môn cho hệ thống tự động

Khi một cơ sở y tế dùng AI trong quy trình chuyên môn, trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về cơ sở, người hành nghề và chủ thể triển khai hệ thống theo phân công cụ thể. AI không thể thay thế nghĩa vụ kiểm tra, xác nhận và quyết định chuyên môn của bác sĩ. Nếu đầu ra của AI được sử dụng trong chẩn đoán hoặc điều trị mà không có kiểm soát con người, rủi ro phát sinh sai sót chuyên môn và trách nhiệm bồi thường sẽ rất lớn.

Không đưa dữ liệu sức khỏe của người khác lên AI khi chưa có căn cứ hợp pháp

Ảnh chụp xét nghiệm của người thân, dữ liệu bệnh án của bệnh nhân, hoặc thông tin sức khỏe của nhân viên, học sinh, khách hàng đều không được tùy tiện nhập vào hệ thống AI. Theo Điều 7 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, hành vi mua bán, chiếm đoạt, cố ý làm lộ, làm mất dữ liệu cá nhân và xử lý dữ liệu trái quy định đều là hành vi bị nghiêm cấm. Việc chia sẻ dữ liệu sức khỏe cho công cụ AI mà thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Rủi ro pháp lý khi tin tuyệt đối vào kết quả AI

Rủi ro lớn nhất là sai lệch chuyên môn dẫn đến quyết định y khoa không đúng. Nếu người bệnh dùng AI để tự chẩn đoán, tự điều trị và xảy ra thiệt hại, tranh chấp sẽ xoay quanh câu hỏi: AI được dùng như công cụ tham khảo hay như nguồn quyết định chính? Trên thực tế, càng để AI can dự sâu vào quyết định chuyên môn mà không có xác nhận của người có chuyên môn y tế, nguy cơ vi phạm chuẩn mực an toàn càng cao.

Trong lĩnh vực dịch vụ y tế, các phát ngôn quảng bá như “AI chẩn đoán chính xác như bác sĩ”, “AI thay thế bác sĩ”, “AI cam kết phát hiện mọi bệnh” cũng cần được kiểm soát về mặt nội dung. Khi thông điệp quảng cáo làm người tiêu dùng hiểu sai về năng lực thật của dịch vụ, chủ thể cung cấp có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý liên quan đến thông tin sai lệch, chất lượng dịch vụ và bảo vệ người tiêu dùng. Do đó, cách truyền đạt về AI phải trung thực, giới hạn đúng chức năng và không thổi phồng năng lực.

Nguyên tắc sử dụng AI an toàn và đúng pháp luật

Trước hết, AI chỉ nên được coi là công cụ hỗ trợ đọc hiểu, không phải nguồn chẩn đoán cuối cùng. Thứ hai, mọi dữ liệu sức khỏe đưa vào AI phải được cân nhắc theo nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu, đúng mục đích và có biện pháp bảo mật phù hợp. Thứ ba, khi kết quả liên quan đến bệnh lý thực sự, người dùng phải đối chiếu với bác sĩ hoặc cơ sở y tế có thẩm quyền.

Đối với cơ sở y tế, cần thiết lập quy trình kiểm duyệt đầu ra AI, ghi nhận vai trò của con người trong quyết định chuyên môn, và công khai rõ phạm vi sử dụng của hệ thống. Đối với người bệnh, cách sử dụng thận trọng nhất là dùng AI để chuẩn bị câu hỏi, hiểu thuật ngữ y khoa và sắp xếp thông tin trước khi gặp bác sĩ. Cách làm này tận dụng được tiện ích công nghệ mà vẫn giữ đúng giới hạn pháp lý và an toàn điều trị.

Kết luận

Dùng AI để đọc kết quả xét nghiệm hoặc tư vấn bệnh chỉ hợp pháp và an toàn khi nó được đặt đúng vai trò là công cụ hỗ trợ, không phải nguồn thay thế bác sĩ. Giới hạn pháp lý nằm ở ba trục chính: phạm vi hoạt động khám bệnh, chữa bệnh; bảo vệ dữ liệu cá nhân; và trách nhiệm chuyên môn khi xử lý thông tin sức khỏe. Trong bối cảnh dữ liệu y tế ngày càng số hóa, việc hiểu đúng giới hạn này là điều kiện cần để ứng dụng AI một cách có trách nhiệm, đúng luật và an toàn cho người bệnh.

Tài liệu tham khảo

• Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, số 15/2023/QH15.
• Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, số 91/2025/QH15.
• Nghị định 356/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Luật Quảng cáo 2012, sửa đổi, bổ sung năm 2018.