Dự án gần khu dân cư không lấy ý kiến: có quyền yêu cầu công khai hồ sơ môi trường không?

Bản chất pháp lý của yêu cầu công khai hồ sơ môi trường

Đối với dự án đầu tư có nguy cơ tác động đến môi trường và nằm gần khu dân cư, việc công khai hồ sơ môi trường không chỉ là vấn đề minh bạch hành chính mà còn là điều kiện bảo đảm quyền tham gia của cộng đồng. Pháp luật môi trường hiện hành thiết lập cơ chế để người dân tiếp cận thông tin, theo dõi tác động của dự án và kiến nghị biện pháp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Vì vậy, khi phát sinh nghi ngờ về việc không lấy ý kiến người dân, yêu cầu công khai hồ sơ môi trường là yêu cầu có nền tảng pháp lý rõ ràng.

Trong bối cảnh này, cần phân biệt giữa tham vấn cộng đồng và công khai hồ sơ môi trường. Tham vấn là thủ tục để lấy ý kiến cộng đồng trong quá trình chuẩn bị, đánh giá tác động môi trường hoặc cấp giấy phép môi trường; còn công khai hồ sơ là nghĩa vụ thông tin để cộng đồng biết, giám sát và phản hồi. Hai cơ chế này độc lập nhưng có liên hệ chặt chẽ, vì thiếu tham vấn thường đồng thời làm nổi bật nhu cầu yêu cầu công khai tài liệu liên quan.

Quyền của cộng đồng dân cư khi dự án ảnh hưởng đến khu dân cư

Theo khoản 1 và khoản 4 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đối tượng được tham vấn gồm cộng đồng dân cư, cá nhân chịu tác động trực tiếp bởi dự án đầu tư và cơ quan, tổ chức có liên quan trực tiếp đến dự án; việc tham vấn được thực hiện thông qua đăng tải trên trang thông tin điện tử và một hoặc các hình thức như họp lấy ý kiến hoặc lấy ý kiến bằng văn bản. Quy định này xác lập trực tiếp vai trò của người dân sống gần khu vực dự án trong quá trình xem xét tác động môi trường.

Đặc biệt, theo khoản 1 Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đại diện cộng đồng dân cư trên địa bàn chịu tác động môi trường của dự án có quyền yêu cầu chủ dự án cung cấp thông tin về bảo vệ môi trường thông qua đối thoại trực tiếp hoặc bằng văn bản; đồng thời có quyền tổ chức tìm hiểu thực tế về công tác bảo vệ môi trường của dự án và thu thập, cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp để yêu cầu công khai hồ sơ hoặc ít nhất là yêu cầu cung cấp phần thông tin môi trường liên quan.

Quyền này không phụ thuộc vào việc chủ dự án đã tự nguyện công bố thông tin hay chưa. Khi dự án có dấu hiệu ảnh hưởng đến khu dân cư, đại diện cộng đồng dân cư hoàn toàn có thể chủ động gửi yêu cầu bằng văn bản, đề nghị cung cấp tài liệu liên quan đến nội dung môi trường, biện pháp giảm thiểu tác động, giám sát môi trường và các tài liệu đã được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận trong quá trình thẩm định, cấp phép.

Nghĩa vụ công khai hồ sơ, thông tin môi trường của chủ dự án

Theo khoản 1 Điều 102 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, chủ dự án đầu tư, cơ sở, chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh hạ tầng khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp có trách nhiệm công khai thông tin môi trường bằng hình thức đăng tải trên trang thông tin điện tử hoặc công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thực hiện dự án, cơ sở, khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp. Quy định này cho thấy thông tin môi trường không được giữ kín tuyệt đối, mà phải được công khai theo phương thức luật định.

Cũng theo khoản 2 Điều 102 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, thời điểm công khai phải bảo đảm đúng mốc pháp lý tương ứng với từng loại hồ sơ, thông tin. Đối với hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường, việc công khai phải được thực hiện trong thời hạn luật định, trừ nội dung thuộc bí mật nhà nước và bí mật kinh doanh được pháp luật bảo vệ. Như vậy, chủ dự án không thể viện lý do nội bộ doanh nghiệp để từ chối toàn bộ việc công khai hồ sơ môi trường.

Trong trường hợp dự án đã đến giai đoạn xin cấp giấy phép môi trường, theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nội dung báo cáo đề xuất cấp giấy phép môi trường cũng thuộc diện được công khai, trừ phần thông tin mật. Điều này tạo cơ sở cho cộng đồng kiểm tra tính đầy đủ của phương án xử lý chất thải, quan trắc, phòng ngừa sự cố và các cam kết môi trường của chủ dự án.

Không lấy ý kiến người dân có làm mất quyền yêu cầu công khai hồ sơ không?

Việc không tổ chức lấy ý kiến người dân đúng quy định không làm mất quyền yêu cầu công khai hồ sơ môi trường; trái lại, đây là một dấu hiệu cho thấy cộng đồng cần sử dụng quyền tiếp cận thông tin để kiểm tra tính hợp pháp của dự án. Pháp luật không đặt điều kiện “đã được tham vấn đầy đủ” rồi mới được yêu cầu công khai. Quyền yêu cầu thông tin môi trường là quyền độc lập, được xác lập trực tiếp từ Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Nếu chủ dự án không thực hiện tham vấn cộng đồng theo quy định tại Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020, hồ sơ môi trường có thể bị xem xét về tính đầy đủ và hợp lệ trong quá trình thẩm định, cấp giấy phép môi trường. Trong thực tiễn quản lý, thiếu tham vấn đúng đối tượng, đúng hình thức hoặc đúng thời hạn là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền yêu cầu bổ sung, chỉnh sửa hoặc làm rõ hồ sơ. Vì vậy, yêu cầu công khai hồ sơ không chỉ phục vụ quyền biết của người dân mà còn là cơ sở giám sát tính hợp pháp của thủ tục môi trường.

Đối với dự án gần khu dân cư, cộng đồng dân cư là nhóm chịu tác động trực tiếp nên quyền yêu cầu thông tin càng có ý nghĩa. Người dân có thể yêu cầu công khai các tài liệu như báo cáo đánh giá tác động môi trường, báo cáo đề xuất cấp giấy phép môi trường, nội dung quan trắc, phương án xử lý chất thải, phương án ứng phó sự cố và các tài liệu giải trình liên quan. Việc yêu cầu cần tập trung vào phần thông tin môi trường hợp pháp được tiếp cận, tránh đòi hỏi phần thuộc bí mật nhà nước hoặc bí mật kinh doanh được pháp luật bảo vệ.

Cách thức yêu cầu công khai hồ sơ môi trường

Đại diện cộng đồng dân cư nên thực hiện yêu cầu bằng văn bản, ghi rõ dự án, địa điểm, lý do yêu cầu, nhóm tài liệu cần tiếp cận và căn cứ pháp lý. Văn bản có thể gửi trực tiếp cho chủ dự án, đơn vị quản lý hạ tầng nếu là khu công nghiệp, hoặc cơ quan chuyên môn về môi trường và Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đặt dự án. Cách làm này giúp xác lập dấu vết pháp lý rõ ràng cho việc yêu cầu và phản hồi.

Nếu chủ dự án không phản hồi hoặc trả lời không đầy đủ, cộng đồng dân cư có thể tiếp tục kiến nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra việc thực hiện nghĩa vụ công khai thông tin. Trường hợp hồ sơ có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng trình tự tham vấn, người dân nên đề nghị cơ quan quản lý môi trường rà soát tính hợp lệ của hồ sơ cấp phép hoặc hồ sơ đã được tiếp nhận. Đây là hướng xử lý phù hợp với cơ chế giám sát cộng đồng mà Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã thiết lập.

Trong nhiều tình huống, việc phối hợp giữa đại diện khu dân cư, tổ chức chính trị - xã hội ở cơ sở và cơ quan quản lý môi trường giúp yêu cầu công khai được giải quyết nhanh hơn. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, quyền yêu cầu vẫn thuộc về đại diện cộng đồng dân cư trên địa bàn chịu tác động trực tiếp, nên không cần chờ tập thể đông người hoặc thủ tục phức tạp mới có thể thực hiện.

Giới hạn của quyền tiếp cận hồ sơ môi trường

Quyền yêu cầu công khai hồ sơ môi trường không đồng nghĩa với quyền tiếp cận mọi tài liệu không giới hạn. Pháp luật bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh và một số thông tin nhạy cảm khác; vì vậy, phần tài liệu thuộc diện bảo mật có thể được loại trừ khi công khai. Việc loại trừ này phải dựa trên căn cứ pháp luật cụ thể, không được dùng như lý do chung chung để từ chối toàn bộ hồ sơ.

Do đó, khi yêu cầu công khai, nội dung đề nghị nên tập trung vào phần bắt buộc công khai như báo cáo đánh giá tác động môi trường, nội dung đề xuất cấp giấy phép môi trường, biện pháp xử lý chất thải, thông số quan trắc, kế hoạch giám sát và phương án ứng phó sự cố. Đây là các thông tin trực tiếp liên quan đến quyền lợi của khu dân cư và thường là phần người dân cần nhất để đánh giá mức độ an toàn môi trường của dự án.

Kết luận pháp lý

Đối với dự án gần khu dân cư không lấy ý kiến người dân, cộng đồng vẫn có quyền yêu cầu công khai hồ sơ môi trường. Căn cứ trực tiếp là khoản 1 và khoản 4 Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020 về tham vấn cộng đồng, khoản 1 Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường 2020 về quyền yêu cầu cung cấp thông tin của đại diện cộng đồng dân cư, và khoản 1 Điều 102 Nghị định 08/2022/NĐ-CP về nghĩa vụ công khai thông tin môi trường của chủ dự án.

Về nguyên tắc, thiếu tham vấn không làm mất quyền yêu cầu thông tin; ngược lại, đó là tình huống điển hình để cộng đồng sử dụng quyền tiếp cận hồ sơ, giám sát tính hợp pháp của dự án và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý. Trong các dự án có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân cư, minh bạch môi trường là yêu cầu pháp lý bắt buộc, không phải sự thiện chí tùy nghi của chủ đầu tư.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020, số 72/2020/QH14.
• Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
• Điều 33 Luật Bảo vệ môi trường 2020 về tham vấn trong đánh giá tác động môi trường.
• Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường 2020 về quyền của cộng đồng dân cư.
• Điều 102 Nghị định 08/2022/NĐ-CP về công khai thông tin môi trường.