Dự án có nguy cơ gây ô nhiễm đã được phê duyệt ĐTM: có thể yêu cầu xem xét lại không?

Giá trị pháp lý của quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo ĐTM

Quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường là căn cứ pháp lý quan trọng để dự án tiếp tục triển khai theo phương án môi trường đã được thẩm định. Theo Điều 36 Luật Bảo vệ môi trường 2020, quyết định này gắn trực tiếp với việc kiểm soát tác động môi trường của dự án ngay từ giai đoạn chuẩn bị và thực hiện đầu tư. Về bản chất, đây không phải là sự miễn trừ vĩnh viễn đối với mọi nghĩa vụ môi trường phát sinh trong quá trình triển khai dự án.

Đối với dự án có nguy cơ gây ô nhiễm, quyết định phê duyệt ĐTM thể hiện sự chấp thuận có điều kiện của cơ quan có thẩm quyền đối với phương án phòng ngừa, giảm thiểu và ứng phó tác động môi trường. Khi nội dung dự án, quy mô, công nghệ hoặc điều kiện môi trường thực tế thay đổi, giá trị của quyết định đã ban hành vẫn được xem xét trong mối liên hệ với các căn cứ pháp luật mới phát sinh. Vì vậy, việc dự án đã được phê duyệt ĐTM không đồng nghĩa hồ sơ môi trường của dự án là bất biến.

Có thể yêu cầu xem xét lại quyết định phê duyệt ĐTM không?

Có. Pháp luật môi trường hiện hành cho phép cơ quan có thẩm quyền xem xét lại quyết định phê duyệt ĐTM khi xuất hiện căn cứ pháp lý rõ ràng. Theo khoản 4 Điều 37 Luật Bảo vệ môi trường 2020, khi dự án đầu tư có thay đổi so với nội dung đã được phê duyệt ĐTM trong quá trình chuẩn bị hoặc triển khai thực hiện, chủ dự án phải thực hiện nghĩa vụ tương ứng theo quy định, bao gồm việc rà soát, báo cáo và thực hiện các thủ tục môi trường phù hợp với mức độ thay đổi.

Trường hợp có dấu hiệu quyết định phê duyệt được ban hành chưa đúng thẩm quyền, sai trình tự, dựa trên thông tin không trung thực, hoặc bỏ sót nội dung bắt buộc của báo cáo ĐTM, quyết định đó vẫn có thể bị xem xét lại theo cơ chế quản lý hành chính và kiểm tra, thanh tra chuyên ngành. Trong thực tiễn, việc xem xét lại không chỉ nhằm bảo vệ tính hợp pháp của quyết định hành chính mà còn nhằm ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm vượt quá ngưỡng đã được đánh giá ban đầu. Đây là cơ chế cần thiết đối với các dự án có khả năng gây tác động lớn đến môi trường, cộng đồng dân cư và hệ sinh thái.

Các căn cứ pháp lý thường làm phát sinh việc rà soát lại ĐTM

1. Thay đổi quy mô, công suất, công nghệ hoặc địa điểm dự án

Khi dự án thay đổi các yếu tố cốt lõi như quy mô, công suất, dây chuyền công nghệ, công nghệ xử lý chất thải hoặc địa điểm thực hiện, các giả định môi trường ban đầu trong ĐTM không còn nguyên vẹn. Theo quy định về trách nhiệm của chủ dự án tại khoản 4 Điều 37 Luật Bảo vệ môi trường 2020, chủ dự án phải thực hiện thủ tục phù hợp với tính chất và mức độ thay đổi. Nếu thay đổi làm tăng nguy cơ ô nhiễm hoặc làm xuất hiện nguồn tác động mới, cơ quan có thẩm quyền có cơ sở yêu cầu đánh giá lại nội dung môi trường đã được phê duyệt.

2. Phát hiện thông tin không đầy đủ, không chính xác trong hồ sơ ĐTM

Nếu hồ sơ ĐTM sử dụng thông tin thiếu trung thực về công nghệ, lưu lượng xả thải, nguồn tiếp nhận chất thải, điều kiện địa chất, thủy văn hoặc hiện trạng môi trường, quyết định phê duyệt ban đầu không còn bảo đảm nền tảng pháp lý vững chắc. Pháp luật về bảo vệ môi trường đặt ra yêu cầu báo cáo ĐTM phải phản ánh trung thực, khách quan và đầy đủ các tác động môi trường dự kiến của dự án. Khi hồ sơ có sai lệch đáng kể, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét lại kết quả thẩm định và áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.

3. Dự án phát sinh dấu hiệu vi phạm pháp luật về môi trường sau khi được phê duyệt

Việc đã được phê duyệt ĐTM không loại trừ trách nhiệm tuân thủ trong suốt quá trình thực hiện dự án. Nếu chủ dự án không thực hiện đúng các công trình, biện pháp bảo vệ môi trường đã cam kết, hoặc vận hành thử nghiệm, xả thải, quản lý chất thải không đúng nội dung được phê duyệt, cơ quan quản lý có quyền thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng, quyết định phê duyệt ĐTM có thể trở thành căn cứ để đánh giá lại hiệu lực của toàn bộ hồ sơ môi trường đã được chấp thuận.

Hệ quả pháp lý khi quyết định ĐTM bị xem xét lại

Khi cơ quan có thẩm quyền xác định có căn cứ xem xét lại, chủ dự án không được mặc nhiên tiếp tục triển khai theo nội dung cũ nếu điều kiện pháp lý đã thay đổi. Tùy tính chất vụ việc, cơ quan quản lý có thể yêu cầu điều chỉnh hồ sơ, thực hiện lại thủ tục môi trường tương ứng, hoặc áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Theo Điều 36 Luật Bảo vệ môi trường 2020, quyết định phê duyệt ĐTM là đầu mối cho nhiều thủ tục quản lý tiếp theo; vì vậy, một sai lệch ở giai đoạn này có thể kéo theo việc rà soát các giấy phép, chấp thuận hoặc văn bản quản lý liên quan.

Trong trường hợp dự án đang có nguy cơ gây ô nhiễm nghiêm trọng, việc xem xét lại còn mang ý nghĩa phòng ngừa thiệt hại. Cơ quan quản lý có thể yêu cầu tạm dừng hạng mục có nguy cơ, bổ sung giải pháp công nghệ xử lý, quan trắc bổ sung hoặc đánh giá lại các nguồn phát thải. Cách xử lý này bảo đảm nguyên tắc phòng ngừa và kiểm soát rủi ro môi trường từ sớm, thay vì chờ hậu quả xảy ra rồi mới khắc phục.

Ai có quyền đề nghị xem xét lại?

Chủ dự án là chủ thể đầu tiên phải tự rà soát và báo cáo khi có thay đổi so với nội dung đã được phê duyệt. Cơ quan thẩm định báo cáo ĐTM, cơ quan chuyên môn về môi trường, cơ quan thanh tra, kiểm tra và cơ quan giải quyết tố cáo, kiến nghị cũng có thẩm quyền phát hiện và kiến nghị xử lý khi có dấu hiệu vi phạm. Trong thực tiễn, người dân, tổ chức chịu ảnh hưởng bởi ô nhiễm hoặc nguy cơ ô nhiễm có thể gửi phản ánh, kiến nghị hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền kiểm tra lại tính hợp pháp và tính đầy đủ của ĐTM.

Mặc dù quyền yêu cầu của người dân không đồng nghĩa với quyền tự mình hủy bỏ quyết định hành chính, nhưng phản ánh của cộng đồng là căn cứ quan trọng để cơ quan nhà nước khởi động quy trình kiểm tra, thanh tra hoặc xác minh lại hồ sơ. Đối với các dự án có nguy cơ gây ô nhiễm trên diện rộng, cơ chế giám sát xã hội có giá trị thực tiễn lớn trong việc phát hiện sớm sai sót của ĐTM. Điều này phù hợp với tinh thần công khai, minh bạch và phòng ngừa trong quản lý môi trường.

Hướng xử lý đúng khi muốn yêu cầu xem xét lại ĐTM

Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc cơ quan quản lý cần xác định rõ căn cứ cụ thể trước khi đề nghị xem xét lại. Hồ sơ yêu cầu nên nêu rõ nội dung bị nghi vấn, sự thay đổi của dự án so với quyết định phê duyệt, dấu hiệu không phù hợp giữa thực tế và hồ sơ ĐTM, cùng tài liệu chứng minh kèm theo. Trình tự xử lý phải bám vào đúng thẩm quyền của cơ quan đã phê duyệt hoặc cơ quan quản lý môi trường có liên quan.

Trường hợp nội dung thay đổi làm phát sinh yêu cầu thủ tục môi trường mới, chủ dự án phải thực hiện lại hoặc điều chỉnh thủ tục theo quy định hiện hành, thay vì chỉ tiếp tục vận hành theo văn bản cũ. Nếu phát hiện hành vi vi phạm pháp luật về môi trường, việc xem xét lại ĐTM cần song hành với xử lý vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc các biện pháp khác theo quy định chuyên ngành. Đây là hướng tiếp cận bảo đảm cả tính hợp pháp của quyết định và hiệu quả bảo vệ môi trường.

Kết luận

Dự án có nguy cơ gây ô nhiễm đã được phê duyệt ĐTM vẫn có thể bị yêu cầu xem xét lại khi có thay đổi về quy mô, công nghệ, địa điểm, khi hồ sơ ban đầu thiếu trung thực, hoặc khi quá trình triển khai phát sinh vi phạm môi trường. Theo Điều 36 và khoản 4 Điều 37 Luật Bảo vệ môi trường 2020, quyết định phê duyệt ĐTM không phải là một chốt chặn tuyệt đối ngăn mọi rà soát tiếp theo. Giá trị thực sự của quyết định này nằm ở chỗ nó chỉ bảo đảm tính hợp pháp trong phạm vi thông tin, điều kiện và phương án đã được thẩm định.

Vì vậy, trong quản trị môi trường đối với dự án có nguy cơ gây ô nhiễm, nguyên tắc cần được áp dụng là giám sát liên tục, cập nhật nghĩa vụ pháp lý kịp thời và không tuyệt đối hóa hiệu lực của quyết định phê duyệt ĐTM. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu bảo vệ môi trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

• Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ.
• Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 08/2022/NĐ-CP của Chính phủ (văn bản sửa đổi hiện hành).
• Văn bản quy định chi tiết về thẩm định, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường và giấy phép môi trường.
• Các văn bản hướng dẫn, công khai của cơ quan quản lý nhà nước về môi trường.