Đòi nợ qua mạng xã hội có vi phạm pháp luật không?

Đòi nợ qua mạng xã hội: không bị cấm tuyệt đối, nhưng bị giới hạn chặt chẽ

Việc yêu cầu người vay, bên có nghĩa vụ trả nợ hoặc người liên quan thanh toán khoản nợ qua mạng xã hội không phải lúc nào cũng là hành vi trái pháp luật. Trong quan hệ dân sự, chủ nợ có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ thực hiện đúng cam kết, miễn là việc yêu cầu đó được thực hiện bằng phương thức hợp pháp, tôn trọng danh dự, nhân phẩm, bí mật đời tư và các quyền nhân thân khác. Tuy nhiên, khi việc đòi nợ biến thành bêu xấu, đe dọa, lan truyền thông tin sai sự thật, đăng tải hình ảnh cá nhân trái phép hoặc gây quấy rối, hành vi này đã vượt khỏi giới hạn pháp luật cho phép.

Ranh giới pháp lý vì vậy không nằm ở việc “có dùng mạng xã hội hay không”, mà nằm ở nội dung, cách thức, mục đích và hậu quả của hành vi. Một thông báo lịch sự về việc đề nghị liên hệ giải quyết nghĩa vụ nợ có thể khác hoàn toàn với việc công khai số điện thoại, hình ảnh, địa chỉ, quan hệ gia đình hoặc thông tin riêng tư nhằm gây áp lực trả nợ. Khi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, hành vi đòi nợ qua mạng xã hội có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.

Căn cứ pháp lý điều chỉnh hành vi đòi nợ trên mạng xã hội

1. Quyền dân sự và giới hạn của việc thực hiện quyền

Về nguyên tắc, quyền, nghĩa vụ dân sự phải được xác lập và thực hiện trên cơ sở tự do, tự nguyện, thiện chí, trung thực; việc thực hiện quyền không được xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Đối với quan hệ nợ, chủ nợ có quyền yêu cầu thanh toán nhưng không được dùng thủ đoạn làm nhục, bôi nhọ, cưỡng ép trái pháp luật hoặc tiết lộ thông tin cá nhân không có căn cứ hợp pháp. Nếu việc đòi nợ gây thiệt hại, bên vi phạm còn có thể phải bồi thường theo quy định về trách nhiệm dân sự.

2. Quy định về hành vi bị cấm trên không gian mạng

Pháp luật về an toàn thông tin, viễn thông và không gian mạng đều đặt giới hạn đối với việc sử dụng dữ liệu, nội dung số để đe dọa, quấy rối, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác. Đặc biệt, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân thuộc nhóm hành vi bị xử phạt hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP. Khi nội dung đòi nợ được “đẩy” thành công cụ bôi nhọ, pháp luật xem đây là hành vi vi phạm rõ ràng chứ không phải cách thức đòi nợ thông thường.

3. Quyền đối với hình ảnh, đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân

Việc tự ý đăng tải ảnh, video, số điện thoại, địa chỉ nơi ở, nơi làm việc hoặc thông tin riêng tư của người vay để gây áp lực thanh toán có nguy cơ xâm phạm quyền đối với hình ảnh và quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình theo Bộ luật Dân sự 2015. Bên cạnh đó, việc thu thập, sử dụng, chia sẻ dữ liệu cá nhân phải có căn cứ phù hợp với quy định hiện hành; không được tùy tiện công khai thông tin cá nhân trên mạng chỉ vì mục đích đòi nợ. Khi việc công khai thông tin không phục vụ mục đích hợp pháp hoặc vượt quá phạm vi cần thiết, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Khi nào đòi nợ qua mạng xã hội bị coi là vi phạm pháp luật?

Hành vi đòi nợ qua mạng xã hội bị coi là vi phạm khi có một hoặc nhiều dấu hiệu sau: công khai thông tin nhằm bêu xấu người vay; đăng ảnh, video, địa chỉ, số điện thoại hoặc thông tin người thân để tạo sức ép; dùng lời lẽ sỉ nhục, chửi bới, đe dọa; tạo tài khoản giả để lan truyền thông tin sai sự thật; liên tục nhắn tin, gắn thẻ, bình luận quấy rối trên diện rộng. Với những cách thức này, mục tiêu đòi nợ đã chuyển thành hành vi xâm hại danh dự, nhân phẩm hoặc quyền riêng tư của người khác.

Đáng chú ý, nếu thông tin được đăng tải là sai sự thật hoặc được bịa đặt nhằm làm nhục, hạ thấp uy tín người vay, trách nhiệm có thể nghiêm trọng hơn nhiều so với quan hệ dân sự thông thường. Ngay cả khi khoản nợ có thật, chủ nợ vẫn không có quyền tự cho mình đặc quyền được công khai thông tin cá nhân hoặc xúc phạm người vay trên mạng xã hội. Nghĩa vụ trả nợ không làm mất đi quyền nhân thân cơ bản của bên có nghĩa vụ.

Chế tài có thể áp dụng đối với hành vi đòi nợ trái pháp luật

Trường hợp hành vi sử dụng mạng xã hội để đe dọa, quấy rối, xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của người khác đủ căn cứ xử lý, cá nhân vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại điểm g khoản 3 Điều 102 Nghị định 15/2020/NĐ-CP. Nếu hành vi gắn với việc cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín, danh dự, nhân phẩm của cá nhân, chế tài hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP cũng có thể được áp dụng tùy tính chất cụ thể.

Khi mức độ xâm hại nghiêm trọng hơn, người thực hiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người khác có dấu hiệu của tội làm nhục người khác theo Điều 155 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Hành vi bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác có dấu hiệu của tội vu khống theo Điều 156 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.

Ngoài trách nhiệm hành chính và hình sự, người vi phạm còn có thể phải xin lỗi, cải chính công khai, gỡ bỏ nội dung, bồi thường thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc tài sản bị xâm phạm theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Nếu việc đòi nợ bằng mạng xã hội gây thiệt hại thực tế như mất việc, giảm thu nhập, tổn thất tinh thần hoặc phát sinh chi phí khắc phục, yêu cầu bồi thường có cơ sở để xem xét. Vì vậy, đòi nợ trên mạng xã hội không chỉ là vấn đề “đăng bài” mà còn là trách nhiệm pháp lý đa tầng.

Đòi nợ hợp pháp trên mạng xã hội nên thực hiện như thế nào?

Chủ nợ nên giới hạn nội dung ở mức thông tin cần thiết, mang tính nhắc nhở thiện chí và tránh công khai dữ liệu cá nhân của người vay. Nội dung đăng tải nên chỉ nêu việc đề nghị liên hệ giải quyết nghĩa vụ, không kèm theo lời lẽ xúc phạm, không gán ghép động cơ xấu và không tạo áp lực bằng cách lôi kéo cộng đồng mạng tấn công người vay. Mọi trao đổi nên được lưu giữ, vì đây là chứng cứ quan trọng nếu tranh chấp chuyển sang giai đoạn tố tụng.

Khi khoản nợ có tranh chấp hoặc người vay cố tình chậm trả, giải pháp đúng đắn là thu thập chứng cứ, gửi yêu cầu thanh toán bằng văn bản, thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền. Việc sử dụng cơ chế tố tụng vừa bảo đảm quyền đòi nợ, vừa tránh phát sinh rủi ro pháp lý từ các hành vi bị cấm trên không gian mạng. Trong bối cảnh pháp luật hiện hành đặt nặng bảo vệ dữ liệu cá nhân và danh dự, nhân phẩm, đây là phương án an toàn và bền vững hơn so với việc “đưa lên mạng” để gây sức ép.

Kết luận

Đòi nợ qua mạng xã hội không bị pháp luật cấm tuyệt đối, nhưng mọi hành vi bêu xấu, xúc phạm, vu khống, đe dọa, quấy rối hoặc công khai trái phép thông tin cá nhân đều có thể bị xử lý. Chuẩn mực pháp lý hiện hành yêu cầu chủ nợ thực hiện quyền đòi nợ bằng phương thức hợp pháp, tôn trọng quyền nhân thân và không vượt quá giới hạn cần thiết. Khi cần thu hồi nợ, con đường an toàn nhất vẫn là thương lượng, hòa giải, yêu cầu thanh toán bằng văn bản hoặc khởi kiện theo trình tự tố tụng dân sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017.
• Nghị định 15/2020/NĐ-CP ngày 03/02/2020 của Chính phủ.
• Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Luật An ninh mạng 2018.
• Luật Giao dịch điện tử 2023.