Điều khoản “im lặng là đồng ý” trong hợp đồng có được chấp nhận không?

Khái quát về điều khoản “im lặng là đồng ý”

Trong thực tiễn giao kết hợp đồng, nhiều bên muốn quy định rằng nếu bên nhận đề nghị không phản hồi trong một thời hạn nhất định thì được xem là đã chấp nhận. Cách thiết kế này thường được gọi là điều khoản “im lặng là đồng ý”. Về bản chất, đây không phải là nguyên tắc chung của pháp luật Việt Nam mà là một cơ chế ngoại lệ, chỉ có giá trị trong những điều kiện luật định.

Ý nghĩa của điều khoản này nằm ở việc tạo thuận lợi cho lưu thông dân sự và giảm chi phí giao dịch. Tuy vậy, vì im lặng là một trạng thái thụ động, pháp luật không mặc nhiên suy đoán đó là sự thể hiện ý chí chấp thuận. Do đó, việc công nhận hay không công nhận hiệu lực của điều khoản này phải đặt trong khuôn khổ quy định hiện hành về giao kết hợp đồng.

Cơ sở pháp lý hiện hành

Cơ sở trực tiếp và quan trọng nhất là khoản 2 Điều 393 Bộ luật Dân sự 2015, theo đó: sự im lặng của bên được đề nghị không được coi là chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận hoặc theo thói quen đã được xác lập giữa các bên. Quy định này xác lập nguyên tắc phủ định, đồng thời mở ra hai ngoại lệ hợp pháp. Vì vậy, điều khoản “im lặng là đồng ý” chỉ được chấp nhận khi rơi vào một trong hai căn cứ này.

Song song với đó, khoản 1 Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015 xác định nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận nhưng không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 quy định giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp, chủ thể tham gia hoàn toàn tự nguyện và mục đích, nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Hai quy định này là nền tảng để đánh giá tính hợp pháp của điều khoản đặt ra nghĩa vụ phản hồi hoặc suy đoán chấp thuận từ sự im lặng.

Khi nào điều khoản này được chấp nhận?

Có thỏa thuận trước giữa các bên

Nếu các bên đã thống nhất rõ từ trước rằng không phản hồi trong thời hạn xác định thì được xem là chấp nhận, điều khoản này có cơ sở pháp lý theo khoản 2 Điều 393 Bộ luật Dân sự 2015. Trong trường hợp đó, sự im lặng không còn là “không có ý chí”, mà là một cách thực hiện đúng cơ chế mà các bên đã tự do cam kết. Điều kiện quan trọng là thỏa thuận phải rõ ràng, minh bạch và không bị che giấu trong các điều khoản bất lợi, mập mờ hoặc trái nguyên tắc thiện chí.

Đã hình thành thói quen giao dịch giữa các bên

Pháp luật cũng công nhận trường hợp im lặng được xem là chấp nhận nếu giữa các bên đã xác lập một thói quen giao dịch ổn định. Thói quen này phải được thể hiện qua việc lặp đi lặp lại trong quan hệ hợp đồng giữa chính các bên, đủ rõ để cho thấy sự im lặng thường được hiểu là chấp thuận. Đây là cơ chế phản ánh thực tiễn thương mại, nơi hành vi giao dịch lặp lại nhiều lần tạo nên kỳ vọng hợp lý của các bên.

Trong thực tế, việc chứng minh “thói quen đã được xác lập” thường đòi hỏi tài liệu giao dịch, email, đơn đặt hàng, hóa đơn, lịch sử thanh toán hoặc các lần xác nhận trước đó. Nếu không có căn cứ chứng minh tính ổn định của thói quen, bên viện dẫn điều khoản này sẽ gặp rủi ro khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, doanh nghiệp và cá nhân nên lưu giữ lịch sử giao dịch đầy đủ để làm chứng cứ.

Khi nào điều khoản này không có hiệu lực?

Điều khoản “im lặng là đồng ý” không có giá trị nếu chỉ được đơn phương đặt ra mà bên còn lại chưa chấp nhận hoặc chưa có căn cứ thể hiện sự đồng thuận. Pháp luật không cho phép một bên tự ý biến sự im lặng của đối tác thành sự chấp thuận trong mọi trường hợp. Nếu không có thỏa thuận hoặc thói quen giữa các bên, im lặng vẫn là im lặng và không làm phát sinh nghĩa vụ hợp đồng.

Điều khoản này cũng không thể được dùng để phủ nhận các quy định bắt buộc của pháp luật chuyên ngành. Trong những lĩnh vực có cơ chế bảo vệ bên yếu thế, như bảo vệ người tiêu dùng, lao động hoặc một số quan hệ chịu điều chỉnh bởi quy phạm mệnh lệnh, việc suy đoán đồng ý từ sự im lặng bị kiểm soát chặt chẽ hơn. Do đó, nội dung điều khoản phải được rà soát cùng với luật chuyên ngành áp dụng cho quan hệ cụ thể.

Giới hạn pháp lý và rủi ro thực tiễn

Giới hạn lớn nhất của điều khoản này là vấn đề chứng minh ý chí thực sự của bên im lặng. Nếu chỉ gửi thông báo một chiều mà không bảo đảm cơ chế tiếp nhận, xác nhận và hiểu rõ hậu quả pháp lý, tranh chấp rất dễ phát sinh. Tòa án hoặc trọng tài thường xem xét chặt chẽ bối cảnh giao dịch, cách thức thông báo, thời hạn phản hồi và lịch sử quan hệ giữa các bên.

Rủi ro thứ hai nằm ở chỗ điều khoản có thể bị diễn giải là bất công bằng nếu nó đặt gánh nặng phản hồi quá lớn cho bên yếu thế hoặc được soạn thảo quá chung chung. Để an toàn pháp lý, điều khoản nên quy định rõ thời hạn phản hồi, phương thức phản hồi, địa chỉ nhận thông báo, hậu quả pháp lý của việc không phản hồi và cách xác nhận đã nhận được thông báo. Càng chi tiết, khả năng được công nhận càng cao.

Rủi ro thứ ba là sự nhầm lẫn giữa “im lặng là đồng ý” với “không phản đối là đồng ý”. Hai cách diễn đạt này không hoàn toàn giống nhau về chứng cứ và cách áp dụng. Trong thực tiễn, nên ưu tiên cơ chế xác nhận rõ ràng bằng văn bản, thư điện tử hoặc cổng giao dịch điện tử thay vì chỉ dựa vào sự im lặng.

Khuyến nghị khi soạn thảo hợp đồng

Để điều khoản này có khả năng được chấp nhận cao, hợp đồng cần ghi nhận rõ rằng việc không phản hồi trong một thời hạn cụ thể được coi là chấp nhận, đồng thời nêu rõ phạm vi áp dụng của điều khoản. Cần quy định thời hạn hợp lý, tránh đặt thời hạn quá ngắn làm mất thực chất quyền lựa chọn của bên nhận đề nghị. Việc thông báo nên có bằng chứng về việc đã gửi và đã nhận.

Nếu quan hệ giữa các bên chưa hình thành thói quen giao dịch, nên yêu cầu một bước xác nhận rõ ràng thay vì mặc định im lặng là đồng ý. Trường hợp giao dịch lặp lại thường xuyên, nên xây dựng quy trình phản hồi chuẩn để thống nhất cách hiểu giữa các bên. Điều này vừa giảm tranh chấp vừa tăng tính dự đoán của hợp đồng.

Kết luận

Điều khoản “im lặng là đồng ý” được pháp luật Việt Nam chấp nhận nhưng không phải là quy tắc chung. Theo khoản 2 Điều 393 Bộ luật Dân sự 2015, im lặng chỉ được xem là chấp nhận khi có thỏa thuận hoặc khi đã hình thành thói quen giữa các bên. Ngoài hai trường hợp này, sự im lặng không làm phát sinh sự đồng ý và không đủ để xác lập hiệu lực chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Luật Thương mại 2005.
• Luật Giao dịch điện tử 2023.
• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.
• Văn bản, án lệ và hướng dẫn chuyên môn về giao kết hợp đồng trong thực tiễn xét xử.