Điện mặt trời mái nhà: quyền của chủ sở hữu và cơ chế bán điện dư

Khung pháp lý hiện hành về điện mặt trời mái nhà

Đến năm 2026, điện mặt trời mái nhà được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Điện lực năm 2024 và các văn bản quy định chi tiết, trong đó trọng tâm là Nghị định 58/2025/NĐ-CP và Nghị định 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung cơ chế phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới. Các quy định này xác lập mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ là định hướng cơ bản, còn việc bán điện dư chỉ là cơ chế đi kèm, không làm thay đổi bản chất chính của hệ thống. Trong thực tiễn áp dụng, cơ chế này được triển khai cùng các yêu cầu về an toàn điện, đo đếm, đấu nối và vận hành hệ thống điện quốc gia.

Về mặt pháp lý, cần phân biệt giữa quyền sở hữu hệ thống và quyền bán điện dư. Chủ sở hữu có quyền định đoạt đối với tài sản là hệ thống điện mặt trời mái nhà theo pháp luật dân sự, nhưng quyền bán điện dư chỉ phát sinh khi đáp ứng đúng điều kiện chuyên ngành điện lực. Vì vậy, không phải mọi hệ thống lắp trên mái đều đương nhiên được mua bán điện với đơn vị điện lực.

Quyền của chủ sở hữu hệ thống điện mặt trời mái nhà

Chủ sở hữu hệ thống điện mặt trời mái nhà có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản theo Điều 158 Bộ luật Dân sự 2015. Khi hệ thống được lắp đặt hợp pháp trên mái nhà thuộc quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp hoặc trên công trình được chủ thể có quyền cho phép, chủ sở hữu được quyền khai thác công năng của hệ thống để phục vụ nhu cầu điện của mình. Quyền này bao gồm quyền sử dụng điện do hệ thống phát ra để tự tiêu thụ, giảm chi phí năng lượng và chủ động nguồn cung tại chỗ.

Trong quan hệ với bên thứ ba, quyền của chủ sở hữu còn thể hiện ở việc lựa chọn phương thức đầu tư, vận hành, bảo trì, thuê đơn vị lắp đặt hoặc ký kết các thỏa thuận liên quan đến khai thác điện năng. Tuy nhiên, việc chuyển giao, cho thuê, ủy quyền quản lý hoặc ký hợp đồng mua bán điện dư phải tuân thủ điều kiện của pháp luật chuyên ngành và các quy định về đại diện, ủy quyền, giao dịch dân sự tương ứng. Nếu phát sinh tranh chấp về quyền đối với mái nhà hoặc công trình, căn cứ đầu tiên để xem xét vẫn là tình trạng pháp lý của tài sản và quyền sử dụng bề mặt lắp đặt.

Phạm vi khai thác hợp pháp

Trong mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ, chủ sở hữu được ưu tiên sử dụng điện tại chỗ cho sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh hoặc hoạt động công vụ. Phần điện không dùng hết mới trở thành điện dư và chỉ khi đáp ứng điều kiện kỹ thuật, pháp lý mới được bán lên lưới. Do đó, điện mặt trời mái nhà không phải là một cơ chế phát điện thương mại thuần túy, mà là cơ chế kết hợp giữa tiêu dùng tại chỗ và tiêu thụ phần dư theo giới hạn luật định.

Điều kiện để được bán điện dư lên lưới

Theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP, điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được phép bán theo thỏa thuận giữa các bên khi đáp ứng điều kiện về khả năng tiếp nhận của lưới điện tại khu vực đấu nối, điều kiện vận hành an toàn lưới điện và phương thức vận hành hệ thống điện theo quy định. Quy định này đặt lợi ích an toàn, ổn định hệ thống điện lên hàng đầu, nên quyền bán điện dư luôn gắn với khả năng hấp thụ thực tế của lưới.

Sản lượng điện dư được xác định tại đầu ra của bộ chuyển đổi nghịch lưu. Cách xác định này có ý nghĩa kỹ thuật và pháp lý quan trọng, vì nó là cơ sở đo đếm để xác định sản lượng phát lên lưới và làm căn cứ thanh toán. Trường hợp hệ thống có bộ lưu trữ được sạc bằng điện mặt trời, phần điện dư liên quan đến nguồn này cũng được xem xét theo cơ chế mua bán điện dư do pháp luật quy định.

Đối với khu vực miền núi, biên giới, hải đảo chưa được cấp điện từ hệ thống điện quốc gia, quy định hiện hành không giới hạn sản lượng điện dư được mua bán. Khi khu vực này được cấp điện từ hệ thống điện quốc gia, việc mua bán điện dư chuyển sang áp dụng theo cơ chế chung và các giới hạn tương ứng của pháp luật chuyên ngành.

Giới hạn tỷ lệ điện dư được bán

Từ khi Nghị định 243/2026/NĐ-CP có hiệu lực, sản lượng điện dư của hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ được mua bán theo thỏa thuận giữa các bên nhưng không vượt quá 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của nguồn điện mặt trời mái nhà trong giai đoạn áp dụng chung đến hết ngày 31/12/2030. Quy tắc này thay đổi theo hướng mở rộng hơn so với cơ chế trước đó, qua đó tăng khả năng thương mại hóa phần điện dư mà vẫn giữ nguyên định hướng tự dùng là chủ đạo.

Giới hạn 50% là giới hạn pháp định gắn với tính chất của hệ thống và bảo đảm cân bằng vận hành lưới điện. Trong thực tế, dù hệ thống phát ra nhiều hơn, phần được thanh toán theo cơ chế mua điện dư vẫn chỉ trong phạm vi luật cho phép. Vì vậy, nhà đầu tư và chủ sở hữu cần thiết kế công suất, phương án tiêu thụ và phương án đấu nối trên cơ sở biết rõ giới hạn này để tránh kỳ vọng sai lệch về hiệu quả kinh tế.

Giá mua điện dư

Giá mua bán sản lượng điện dư được xác định theo giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề do đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện công bố, tính bằng đồng Việt Nam trên mỗi kWh. Cách xác định này phản ánh nguyên tắc thị trường và hạn chế việc ấn định giá tùy nghi giữa các bên khi giao dịch với đơn vị mua điện. Trong bối cảnh đó, giá mua không phải là mức do chủ sở hữu tự quyết định một cách đơn phương.

Việc thanh toán dựa trên số điện năng phát lên lưới được đo đếm tại công tơ. Vì vậy, hệ thống đo đếm, kiểm định và ghi nhận sản lượng là điều kiện thực tiễn bắt buộc để bảo đảm quyền lợi của bên bán và tính chính xác của nghĩa vụ thanh toán của bên mua. Nếu thiếu cơ chế đo đếm phù hợp, quyền bán điện dư trên thực tế sẽ không thể thực thi đầy đủ.

Quan hệ giữa chủ sở hữu và đơn vị mua điện

Về chủ thể giao dịch, bên bán điện dư là tổ chức, cá nhân sở hữu hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ hoặc chủ thể tiếp nhận quyền và nghĩa vụ của họ theo quy định pháp luật. Cách quy định này cho phép linh hoạt trong mô hình đầu tư, bao gồm trường hợp chủ mái nhà không trực tiếp là người đầu tư toàn bộ hệ thống nhưng được giao nhận quyền hợp pháp để khai thác điện dư. Đây là điểm quan trọng đối với các mô hình thuê mái, hợp tác đầu tư hoặc ủy quyền khai thác.

Bên mua điện dư trong thực tiễn chủ yếu là đơn vị điện lực theo phạm vi mà pháp luật cho phép. Hợp đồng mua bán điện dư phải thể hiện rõ đối tượng, sản lượng, điểm đo đếm, phương thức thanh toán, trách nhiệm vận hành và xử lý sự cố. Về bản chất, đây là quan hệ hợp đồng có đối tượng đặc thù, chịu sự chi phối đồng thời của luật dân sự và luật điện lực.

Ý nghĩa pháp lý và lưu ý thực tiễn khi triển khai

Khung pháp lý hiện hành cho thấy Nhà nước công nhận điện mặt trời mái nhà như một phương thức sử dụng tài nguyên năng lượng tại chỗ, đồng thời mở ra cơ chế khai thác phần điện dư có kiểm soát. Điều này giúp giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia, khuyến khích đầu tư phân tán và tăng hiệu quả sử dụng mái nhà. Tuy nhiên, quyền bán điện dư không phải là quyền tuyệt đối mà là quyền có điều kiện, phụ thuộc vào hạ tầng lưới điện, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định về vận hành hệ thống.

Trong triển khai thực tế, chủ sở hữu cần lưu ý ba nhóm vấn đề. Thứ nhất, xác lập chắc chắn quyền đối với mái nhà, công trình và thiết bị. Thứ hai, hoàn thiện thủ tục kỹ thuật, đấu nối và đo đếm theo yêu cầu của đơn vị điện lực và cơ quan quản lý. Thứ ba, kiểm tra giới hạn tỷ lệ điện dư, cơ chế giá và thời điểm hiệu lực của văn bản để bảo đảm phương án đầu tư phù hợp với quy định hiện hành.

Kết luận

Điện mặt trời mái nhà là lĩnh vực giao thoa giữa quyền sở hữu tài sản và quản lý chuyên ngành điện lực. Chủ sở hữu được quyền khai thác hệ thống cho nhu cầu tự dùng, đồng thời có thể bán phần điện dư khi đáp ứng điều kiện pháp luật và giới hạn kỹ thuật. Cơ chế hiện hành năm 2026 cho thấy xu hướng mở rộng giao dịch điện dư theo nguyên tắc thị trường, nhưng vẫn đặt an toàn hệ thống và trật tự vận hành lưới điện ở vị trí trung tâm.

Tài liệu tham khảo

• Luật Điện lực năm 2024.
• Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Nghị định 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới.
• Nghị định 243/2026/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số quy định về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới.
• Thông tin hướng dẫn và công bố liên quan của Tập đoàn Điện lực Việt Nam về cơ chế mua điện dư từ điện mặt trời mái nhà.