Dịch truyện, sách hoặc phụ đề phim rồi đăng tải: có cần xin phép tác giả không?

1. Dịch thuật và đăng tải bản dịch là một hình thức khai thác quyền tác giả

Dịch truyện, sách hoặc phụ đề phim không chỉ là thao tác ngôn ngữ đơn thuần mà còn là hành vi tạo ra một tác phẩm mới trên cơ sở tác phẩm đã có. Theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có, trong đó có việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Vì vậy, bản dịch được pháp luật nhìn nhận như một đối tượng gắn chặt với quyền của người nắm giữ tác phẩm gốc. Khi bản dịch được đăng tải công khai lên mạng, hành vi này đồng thời chạm đến quyền làm tác phẩm phái sinh và quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng.

Điều cần phân biệt là quyền đối với bản dịch và quyền đối với tác phẩm gốc không trùng nhau. Người dịch có thể có quyền tác giả đối với phần sáng tạo của mình, nhưng vẫn phải tôn trọng quyền của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm nền. Do đó, việc có công sức dịch thuật không làm phát sinh quyền tự do đăng tải nếu chưa có căn cứ sử dụng hợp pháp tác phẩm gốc. Trong quan hệ pháp lý này, quyền của chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm gốc vẫn là điểm xuất phát.

2. Nguyên tắc chung: phải xin phép trước khi làm và đăng tác phẩm phái sinh

Theo điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 5 Điều 1 Luật số 07/2022/QH15, chủ sở hữu quyền tác giả có quyền làm tác phẩm phái sinh. Từ quy định này, việc dịch một truyện, một cuốn sách hoặc một bộ phim sang ngôn ngữ khác là hoạt động thuộc phạm vi khai thác quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc. Nếu tự ý dịch rồi đăng tải công khai, người thực hiện đã can thiệp vào quyền được pháp luật bảo hộ của chủ thể quyền. Đây là nguyên tắc nền tảng để xác định trách nhiệm xin phép.

Tương ứng với quyền đó, khoản 7 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, xác định hành vi làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Do đó, trong phần lớn trường hợp, dịch truyện, sách hoặc làm phụ đề phim rồi đưa lên mạng đều phải có sự đồng ý của chủ thể quyền. Sự đồng ý này nên được thể hiện bằng văn bản hoặc hợp đồng để xác định rõ phạm vi sử dụng, phạm vi lãnh thổ, thời hạn khai thác và phương thức phân phối. Nếu chỉ “dịch cho vui” nhưng đăng công khai trên nền tảng có khả năng truy cập rộng rãi, hành vi đó vẫn được xem là khai thác công chúng và không đương nhiên được miễn trừ.

3. Trường hợp ngoại lệ rất hẹp: chuyển sang ngôn ngữ khác cho người khiếm thị

Pháp luật hiện hành chỉ dành một ngoại lệ cụ thể cho việc chuyển tác phẩm sang ngôn ngữ khác trong phạm vi nhất định. Theo điểm i khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, việc chuyển tác phẩm sang chữ nổi hoặc ngôn ngữ khác cho người khiếm thị là trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, nếu đáp ứng điều kiện luật định. Nghị định 17/2023/NĐ-CP cũng quy định chi tiết về ngoại lệ này và thủ tục áp dụng trong thực tiễn. Đây là ngoại lệ mang tính xã hội, nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận tác phẩm cho nhóm người yếu thế.

Ngoại lệ nói trên không áp dụng cho việc dịch sách, truyện hoặc phụ đề phim để đăng tải đại chúng trên mạng xã hội, website, kênh video hay diễn đàn trực tuyến. Mục đích giải trí, chia sẻ cộng đồng, tăng lượt xem hoặc khai thác quảng cáo đều không thuộc phạm vi ngoại lệ. Vì vậy, chỉ cần bản dịch được công khai ra công chúng ngoài mục đích phục vụ người khiếm thị theo điều luật, người dịch vẫn phải xin phép. Đây là điểm mấu chốt thường bị hiểu nhầm trong thực tiễn.

4. Dịch sách, truyện và làm phụ đề phim: mức độ rủi ro pháp lý

4.1. Dịch truyện, sách rồi đăng tải

Đối với truyện và sách, nội dung dịch thường được xem là tác phẩm phái sinh trực tiếp từ tác phẩm chữ viết. Nếu người dịch tải bản dịch lên mạng hoặc phát hành bản in, hành vi đó không chỉ là lưu hành một bản dịch mà còn là khai thác quyền làm tác phẩm phái sinh và quyền truyền đạt đến công chúng. Khi chưa được cho phép, chủ thể quyền có quyền yêu cầu gỡ bỏ, chấm dứt hành vi xâm phạm và yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự và sở hữu trí tuệ. Trong thực tế, các bản dịch truyện được đăng miễn phí nhưng kèm quảng cáo, donate hoặc thu phí thành viên vẫn tiềm ẩn rủi ro pháp lý tương tự.

4.2. Dịch và chèn phụ đề phim

Phụ đề phim là một dạng thể hiện ngôn ngữ của nội dung nghe nhìn, thường gắn với quyền đối với tác phẩm điện ảnh hoặc bản ghi hình. Khi dịch phụ đề rồi đăng kèm bản phim hoặc đăng riêng file phụ đề để người khác sử dụng cho bản phim đó, người thực hiện đã can thiệp vào quyền đối với tác phẩm gốc và quyền truyền đạt đến công chúng. Nếu chưa có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc chủ sở hữu quyền liên quan, hành vi này không được coi là hợp pháp. Cũng như với sách, việc “không thu tiền” không tự động làm phát sinh quyền đăng tải.

5. Những căn cứ pháp lý cần đặc biệt lưu ý

Theo điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, quyền làm tác phẩm phái sinh thuộc về chủ sở hữu quyền tác giả. Theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, dịch thuật là một dạng tác phẩm phái sinh. Theo khoản 7 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, làm tác phẩm phái sinh không được phép là hành vi xâm phạm quyền tác giả. Theo điểm i khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, ngoại lệ miễn xin phép chỉ áp dụng cho chuyển tác phẩm sang chữ nổi hoặc ngôn ngữ khác cho người khiếm thị. Các quy định này tạo thành một trục pháp lý thống nhất: mặc nhiên phải xin phép, trừ ngoại lệ rất hẹp do luật định.

Nghị định 17/2023/NĐ-CP là văn bản quan trọng để áp dụng Luật Sở hữu trí tuệ trong thực tiễn, đặc biệt đối với ngoại lệ, thủ tục và một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố. Khi xem xét một bản dịch được đăng tải, cần tách bạch giữa mục đích sử dụng, phạm vi công bố, đối tượng tiếp cận và nguồn gốc của tác phẩm gốc. Chỉ khi đáp ứng đúng ngoại lệ hoặc có chấp thuận hợp pháp của chủ thể quyền, việc đăng tải mới có cơ sở pháp lý vững chắc. Trong các quan hệ thương mại, việc xin cấp phép bằng hợp đồng là lựa chọn an toàn và chuẩn mực nhất.

6. Hậu quả pháp lý khi tự ý dịch và đăng tải

Người tự ý dịch rồi đăng tải bản dịch có thể bị xử lý bằng nhiều cơ chế khác nhau tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi. Trước hết là trách nhiệm dân sự: chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, xin lỗi cải chính công khai, bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ. Tiếp đó là trách nhiệm hành chính nếu hành vi vi phạm đủ điều kiện xử phạt theo quy định về xử lý vi phạm trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan. Trong trường hợp hành vi xâm phạm nghiêm trọng, người vi phạm còn có thể đối diện với trách nhiệm hình sự nếu thỏa mãn dấu hiệu cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự hiện hành.

Về mặt thực hành, rủi ro không chỉ nằm ở việc bị yêu cầu gỡ bỏ nội dung mà còn ở việc mất kênh phân phối, mất doanh thu, bị khóa tài khoản hoặc bị yêu cầu bồi thường theo hợp đồng nền tảng. Đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh nội dung số, đây là rủi ro pháp lý và rủi ro vận hành rất đáng kể. Cách xử lý đúng là xác định chủ thể quyền, xin cấp phép trước khi dịch, thỏa thuận rõ phạm vi sử dụng và ghi nhận nguồn trích dẫn theo yêu cầu của pháp luật. Nếu chỉ có nhu cầu học tập nội bộ, sử dụng trong phạm vi hẹp, vẫn phải kiểm tra kỹ điều kiện ngoại lệ của luật.

7. Kết luận

Việc dịch truyện, sách hoặc phụ đề phim rồi đăng tải công khai về nguyên tắc phải xin phép tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả. Dịch thuật được pháp luật coi là làm tác phẩm phái sinh theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, còn quyền làm tác phẩm phái sinh thuộc về chủ sở hữu quyền tác giả theo điểm a khoản 1 Điều 20 Luật này. Chỉ trường hợp chuyển tác phẩm sang chữ nổi hoặc ngôn ngữ khác cho người khiếm thị theo điểm i khoản 1 Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15, mới là ngoại lệ đáng chú ý. Ngoài ngoại lệ đó, tự ý dịch và đăng tải là hành vi tiềm ẩn vi phạm quyền tác giả.

Tài liệu tham khảo

• Luật Sở hữu trí tuệ 2005, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15.
• Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.
• Bộ luật Dân sự 2015.
• Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017.
• Văn bản hợp nhất Luật Sở hữu trí tuệ và các tài liệu hướng dẫn thi hành hiện hành.