Di sản thừa kế là gì và những tài sản có thể để lại

Khái niệm di sản thừa kế trong pháp luật dân sự

Theo điểm c khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Trên cơ sở đó, Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp để xác định phạm vi tài sản được chuyển sang cho người thừa kế.

Về bản chất, di sản thừa kế là khối tài sản thuộc quyền sở hữu hoặc quyền tài sản của người đã chết tại thời điểm mở thừa kế. Khối tài sản này chỉ bao gồm phần thuộc về người để lại di sản, không bao gồm toàn bộ tài sản chung nếu trong đó còn quyền sở hữu của người khác. Cách hiểu này phù hợp với nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu và xác định chính xác phần tài sản được chuyển dịch theo thừa kế.

Cách xác định khối di sản để lại

Việc xác định di sản thừa kế phải bắt đầu từ việc phân loại tài sản của người chết thành tài sản riêng và phần tài sản thuộc sở hữu chung. Với tài sản riêng, toàn bộ giá trị tài sản đó trở thành di sản nếu không bị hạn chế bởi quy định pháp luật hoặc giao dịch hợp pháp khác. Với tài sản chung, chỉ phần giá trị thuộc quyền của người chết mới được đưa vào khối di sản.

Trong thực tiễn, việc xác định này thường phát sinh đối với nhà ở, quyền sử dụng đất, tiền gửi, cổ phần, xe ô tô, tài sản đầu tư, hoặc tài sản tạo lập trong thời kỳ hôn nhân. Khi có tài sản chung vợ chồng, việc xác định phải tách phần của người còn sống trước, sau đó mới tính phần của người chết trong khối tài sản chung. Nếu có tranh chấp, cơ quan giải quyết sẽ căn cứ chứng cứ về nguồn gốc tài sản, thời điểm xác lập quyền và chế độ sở hữu áp dụng.

Những loại tài sản có thể được để lại cho người thừa kế

Pháp luật dân sự không giới hạn di sản ở một dạng tài sản duy nhất. Bất kỳ tài sản nào thuộc sở hữu hợp pháp của người chết hoặc quyền tài sản gắn với họ đều có thể trở thành đối tượng thừa kế, miễn là pháp luật không có quy định loại trừ. Trên thực tế, di sản thường bao gồm cả tài sản hữu hình và vô hình.

Tài sản hữu hình

Tiền mặt, vàng, ngoại tệ, đồ vật có giá trị, phương tiện giao thông, máy móc, trang thiết bị, tác phẩm sưu tầm và các động sản khác đều có thể là di sản nếu thuộc quyền sở hữu của người chết. Đây là nhóm tài sản dễ nhận diện nhất vì thường có hình thái vật chất rõ ràng. Khi chia thừa kế, giá trị của nhóm tài sản này có thể được định giá để phân chia bằng hiện vật hoặc quy đổi thành tiền.

Bất động sản cũng là loại tài sản phổ biến trong di sản thừa kế, bao gồm nhà ở, công trình xây dựng gắn liền với đất và quyền sử dụng đất nếu đáp ứng điều kiện pháp luật. Việc chuyển giao các tài sản này thường đòi hỏi thủ tục đăng ký, sang tên hoặc khai nhận di sản theo quy định chuyên ngành. Trong trường hợp nhà đất thuộc sở hữu chung, chỉ phần quyền của người chết mới được tính vào di sản.

Tài sản tài chính và giấy tờ có giá

Tiền gửi ngân hàng, sổ tiết kiệm, trái phiếu, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, kỳ phiếu và các giấy tờ có giá khác là các tài sản thường gặp trong khối di sản. Đây là nhóm tài sản có khả năng xác lập quyền tài sản rất rõ, nên thường được giải quyết tương đối thuận lợi nếu có chứng từ hợp lệ. Giá trị của chúng được xác định tại thời điểm chia thừa kế hoặc theo thỏa thuận giữa các đồng thừa kế.

Đối với phần vốn góp trong doanh nghiệp, phần cổ phần hoặc quyền lợi tài chính gắn với tư cách thành viên, người thừa kế có thể nhận giá trị tài sản tương ứng hoặc tiếp tục thực hiện quyền theo điều lệ, luật chuyên ngành và tình trạng pháp lý của doanh nghiệp. Trường hợp pháp luật chuyên ngành yêu cầu điều kiện riêng đối với chủ thể sở hữu, người thừa kế phải đáp ứng điều kiện đó hoặc chuyển hóa quyền thành giá trị tương ứng theo cơ chế pháp luật cho phép.

Quyền tài sản

Theo Điều 115 Bộ luật Dân sự 2015, quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền đối với tài sản, quyền sử dụng đất và các quyền tài sản khác. Như vậy, không chỉ tài sản vật chất mà cả các quyền có giá trị kinh tế cũng có thể là di sản. Đây là nhóm tài sản có ý nghĩa ngày càng lớn trong thực tiễn thừa kế hiện đại.

Quyền tài sản có thể bao gồm quyền đòi nợ, quyền nhận thanh toán, quyền yêu cầu bồi thường, quyền hưởng lợi ích từ hợp đồng, quyền khai thác tài sản, quyền sở hữu trí tuệ trong phạm vi pháp luật cho phép, hoặc các quyền tài sản khác có thể định giá bằng tiền. Khi người chết còn quyền lợi phát sinh từ hợp đồng hoặc từ quan hệ nghĩa vụ, phần quyền đó có thể được chuyển giao cho người thừa kế nếu không gắn với nhân thân một cách đặc biệt.

Những tài sản nào không đương nhiên được coi là di sản

Không phải mọi quyền lợi gắn với người chết đều là di sản. Các quyền, lợi ích gắn chặt với nhân thân thường chấm dứt khi cá nhân chết và không chuyển sang cho người thừa kế. Ví dụ điển hình là các quyền nhân thân thuần túy, các quyền gắn với danh dự, nhân phẩm, hoặc các quyền mà pháp luật quy định chỉ cá nhân đó mới có thể thực hiện.

Đối với tài sản chung, người thừa kế chỉ nhận phần quyền của người chết, không thể đòi cả khối tài sản. Đối với tài sản đang tranh chấp hoặc đang bị hạn chế giao dịch, việc xác định di sản vẫn thực hiện trên cơ sở phần quyền hợp pháp của người để lại di sản. Khi có nghĩa vụ tài sản chưa thanh toán, di sản được dùng để thực hiện nghĩa vụ trong phạm vi pháp luật quy định trước khi chia cho người thừa kế.

Ý nghĩa của việc xác định đúng di sản thừa kế

Xác định đúng di sản thừa kế là điều kiện tiên quyết để chia thừa kế chính xác, hạn chế tranh chấp giữa những người có quyền lợi liên quan. Nếu xác định sai khối di sản, việc phân chia có thể xâm phạm quyền sở hữu của người khác hoặc bỏ sót tài sản hợp pháp của người để lại di sản. Do đó, khâu kiểm tra nguồn gốc tài sản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu và tình trạng pháp lý của từng tài sản có ý nghĩa quyết định.

Trong nhiều vụ việc, tranh chấp không nằm ở việc ai là người thừa kế mà nằm ở việc tài sản nào thực sự thuộc di sản. Vì vậy, khi giải quyết thừa kế, cần tách bạch rõ giữa tài sản riêng, tài sản chung, quyền tài sản và nghĩa vụ tài sản. Cách tiếp cận này bảo đảm sự chính xác của việc phân chia và phù hợp với cấu trúc của pháp luật dân sự.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, đặc biệt Điều 105, Điều 612 và các quy định liên quan đến quyền tài sản.
• Luật Đất đai hiện hành và các quy định về quyền sử dụng đất trong giao dịch dân sự, thừa kế.
• Luật Hôn nhân và Gia đình hiện hành về tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng.
• Luật Nhà ở hiện hành về quyền sở hữu nhà ở và chuyển dịch quyền sở hữu.
• Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành về quyền tài sản trong đối tượng sở hữu trí tuệ.
• Các văn bản hướng dẫn và án lệ, thực tiễn xét xử liên quan đến xác định di sản thừa kế.