Di chúc không ghi rõ phần hưởng di sản

Khái quát về trường hợp di chúc không ghi rõ người hưởng phần nào

Trong thực tiễn, di chúc không phải lúc nào cũng chỉ định đầy đủ và rõ ràng tỷ lệ hoặc hiện vật mà từng người thừa kế được nhận. Có trường hợp người lập di chúc chỉ liệt kê tên những người được hưởng di sản nhưng không nói rõ ai nhận phần nào, hoặc không ấn định tỷ lệ giữa các người thừa kế. Khi đó, việc phân chia không được suy diễn tùy tiện theo ý chí chủ quan của người còn sống mà phải dựa trên quy tắc pháp luật về giải thích di chúc và chia di sản.

Nguyên tắc cơ bản là tôn trọng ý chí của người để lại di chúc. Tuy nhiên, ý chí đó phải được thể hiện đủ rõ để có thể thực thi. Nếu chỉ có danh sách người thừa kế mà không có cách xác định phần hưởng, pháp luật đã thiết lập cơ chế mặc định để bảo đảm di sản vẫn được chia hợp pháp và hạn chế tranh chấp.

Cơ sở pháp lý về cách chia di sản khi di chúc không xác định rõ phần hưởng

Theo khoản 1 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Đây là quy định trực tiếp và quan trọng nhất trong tình huống di chúc chỉ nêu tên mà không nêu tỷ lệ.

Quy định này cho thấy pháp luật ưu tiên giải pháp chia đều như một cách mặc định công bằng, miễn là các bên không có thỏa thuận khác. Thỏa thuận khác ở đây có thể được lập thành văn bản trong quá trình khai nhận hoặc phân chia di sản, với điều kiện phù hợp quy định về hình thức, nội dung và chủ thể tham gia giao dịch dân sự.

Trường hợp di chúc có nội dung không rõ ràng đến mức không thể giải thích được, khoản 1 Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 quy định những người thừa kế phải cùng nhau giải thích nội dung di chúc theo ý nguyện đích thực của người lập di chúc, có xét đến mối quan hệ của người lập di chúc với người thừa kế. Nếu không giải thích được hoặc không thống nhất được, phần đó phải được xử lý theo cơ chế pháp luật tương ứng.

Nguyên tắc chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc

Khi di chúc xác định rõ ai là người thừa kế nhưng không xác định rõ phần hưởng của từng người, toàn bộ di sản được chia đều giữa các người đó. Cách chia này áp dụng theo số người được chỉ định, không phụ thuộc vào mức độ thân thích hay nhu cầu của từng người, trừ khi di chúc có quy định khác hoặc các bên thống nhất phân chia khác.

Ví dụ, nếu di chúc ghi “để lại di sản cho A, B và C” nhưng không nói rõ tỷ lệ, thì A, B, C được hưởng phần bằng nhau. Nếu di chúc chỉ định một người nhưng người đó đã chết trước hoặc không có quyền hưởng di sản, phần di sản tương ứng sẽ được xử lý theo quy định về thừa kế thế vị, thừa kế theo pháp luật hoặc phần di chúc không có hiệu lực, tùy từng trường hợp cụ thể theo Bộ luật Dân sự 2015.

Quy tắc chia đều chỉ áp dụng đối với những người đã được chỉ định hợp lệ trong di chúc. Nếu trong di chúc có người được chỉ định nhưng người đó không còn tư cách thừa kế vào thời điểm mở thừa kế, thì người đó không được tính vào nhóm để chia đều, và di sản liên quan phải được giải quyết theo quy định pháp luật hiện hành.

Khi nào phần di chúc không rõ ràng bị xem là không có hiệu lực

Không phải mọi nội dung mơ hồ đều dẫn đến vô hiệu toàn bộ di chúc. Trường hợp chỉ có một phần nội dung di chúc không thể giải thích được nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại, thì chỉ phần không giải thích được không có hiệu lực. Cách tiếp cận này bảo đảm hiệu lực của di chúc trong phạm vi còn có thể xác định được ý chí của người để lại di sản.

Khi phần nội dung không rõ ràng bị vô hiệu, phần di sản tương ứng sẽ không còn được định đoạt bằng di chúc. Phần này được chia theo pháp luật theo các hàng thừa kế, điều kiện hưởng và nguyên tắc chia di sản quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 và các điều khoản liên quan của Bộ luật này.

Trường hợp di chúc còn thiếu sót nhưng vẫn đủ dữ kiện để xác định người hưởng di sản, cơ quan có thẩm quyền và tổ chức hành nghề công chứng sẽ ưu tiên giải thích di chúc trước. Chỉ khi không thể giải thích theo ý chí đích thực của người lập di chúc thì mới chuyển sang cơ chế chia theo pháp luật đối với phần không thể xác định.

Vai trò của thỏa thuận giữa những người thừa kế

Pháp luật cho phép các bên thừa kế tự thỏa thuận khác với cách chia đều mặc định. Nếu tất cả những người được chỉ định trong di chúc đồng ý về tỷ lệ phân chia, họ có quyền lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản theo quy định của pháp luật về dân sự và công chứng, từ đó thay thế cách chia đều mà luật đặt ra như nguyên tắc mặc định.

Thỏa thuận này phải bảo đảm có đủ chủ thể, đúng hình thức và không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Nếu có người thừa kế chưa thành niên, mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, việc xác lập thỏa thuận phải tuân thủ đầy đủ điều kiện đại diện, đồng ý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.

Trong thực tiễn, thỏa thuận là giải pháp hữu hiệu để xử lý những di chúc chỉ ghi tên người hưởng mà không nêu tỷ lệ. Tuy vậy, nếu không đạt được sự đồng thuận, quy tắc chia đều theo khoản 1 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015 vẫn là căn cứ áp dụng.

Trình tự xử lý trên thực tế khi làm thủ tục thừa kế

Bước đầu tiên là xác định hiệu lực của di chúc, bao gồm điều kiện về chủ thể lập di chúc, hình thức di chúc, năng lực hành vi dân sự và thời điểm mở thừa kế. Sau đó, cần đọc toàn bộ nội dung di chúc để xác định người được chỉ định, tài sản để lại và phần nào đã được định đoạt rõ ràng, phần nào chưa rõ ràng.

Bước tiếp theo là giải thích di chúc theo ý nguyện đích thực của người lập di chúc. Nếu di chúc chỉ thiếu phần tỷ lệ nhưng vẫn xác định rõ các người thừa kế, phần di sản sẽ được chia đều. Nếu có phần nội dung không thể giải thích, phần đó được tách ra để xử lý theo pháp luật.

Cuối cùng, những người thừa kế thực hiện khai nhận hoặc phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Việc xác lập văn bản đầy đủ ngay từ đầu giúp hạn chế tranh chấp, nhất là trong các trường hợp di chúc lập bằng tay, lập trong hoàn cảnh cấp bách hoặc dùng ngôn từ không chuẩn xác về pháp lý.

Lưu ý pháp lý quan trọng

Di chúc không ghi rõ phần hưởng không đồng nghĩa với việc di chúc vô hiệu toàn bộ. Cần tách bạch giữa “không xác định rõ phần của từng người thừa kế” và “không thể giải thích được nội dung di chúc”. Hai tình huống này dẫn đến cơ chế pháp lý khác nhau, dù cùng phát sinh từ sự thiếu rõ ràng của văn bản di chúc.

Người thừa kế nên rà soát kỹ di chúc trước khi tiến hành thủ tục khai nhận di sản. Nếu thấy mâu thuẫn, thiếu sót hoặc cách diễn đạt không đủ rõ, việc thống nhất giải thích di chúc và lập văn bản thỏa thuận sớm là cách xử lý phù hợp hơn so với để phát sinh tranh chấp tại Tòa án.

Đối với di chúc có tài sản là tài sản chung vợ chồng hoặc tài sản có đồng sở hữu, việc xác định phạm vi di sản chỉ được thực hiện đối với phần thuộc quyền sở hữu của người chết. Phần tài sản của người còn sống hoặc của đồng chủ sở hữu khác không trở thành di sản và không được đưa vào khối chia thừa kế.

Kết luận

Khi di chúc chỉ nêu tên người hưởng mà không ghi rõ phần của từng người, di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc theo khoản 1 Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, trừ trường hợp họ có thỏa thuận khác. Nếu một phần nội dung di chúc không thể giải thích được, phần đó không có hiệu lực và phần di sản tương ứng được chia theo pháp luật. Đây là cơ chế bảo đảm tôn trọng ý chí của người để lại di sản, đồng thời tạo ra chuẩn mực rõ ràng để giải quyết tranh chấp thừa kế.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015.
• Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Cổng thông tin văn bản pháp luật Việt Nam về Bộ luật Dân sự 2015.
• Hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam về Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP.
• Văn bản và hướng dẫn nghiệp vụ công chứng về khai nhận, phân chia di sản thừa kế.