Di chúc điện tử, video và tin nhắn có được công nhận không?

Di chúc trong pháp luật Việt Nam: trọng tâm là hình thức hợp pháp

Di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, quyền lập di chúc là quyền dân sự cơ bản của cá nhân và chỉ phát sinh hiệu lực khi đáp ứng các điều kiện luật định. Trong chế định thừa kế, hình thức của di chúc không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là điều kiện quyết định giá trị pháp lý của văn bản. Vì vậy, mọi cách thể hiện ý chí không được luật ghi nhận đều không đương nhiên trở thành di chúc hợp pháp.

Điều 628 Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc bằng văn bản gồm di chúc không có người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng và có chứng thực; ngoài ra còn có di chúc miệng trong trường hợp đặc biệt theo Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015. Danh mục này cho thấy pháp luật hiện hành xác định khá chặt chẽ hình thức di chúc. Khi một hình thức mới chưa được ghi nhận, việc suy rộng để công nhận cần có căn cứ trực tiếp từ luật. Đây là điểm mấu chốt để đánh giá di chúc điện tử, video và tin nhắn.

Di chúc điện tử: chưa được công nhận là một hình thức di chúc độc lập

Di chúc điện tử thường được hiểu là ý chí định đoạt tài sản được lập, lưu trữ hoặc truyền tải dưới dạng dữ liệu điện tử. Tuy nhiên, Bộ luật Dân sự 2015 không quy định di chúc điện tử là một loại di chúc độc lập. Các quy định về giao dịch điện tử và dữ liệu điện tử không tự động thay thế yêu cầu riêng biệt của chế định thừa kế. Do đó, một file soạn thảo, email, tài liệu lưu trên máy tính hay nền tảng đám mây chưa đủ để được xem là di chúc hợp pháp nếu không đáp ứng đúng hình thức luật định.

Pháp luật về giao dịch điện tử có giá trị hỗ trợ trong chứng minh, truyền nhận, lưu trữ thông tin, nhưng không mở rộng sang việc tự động công nhận mọi dữ liệu điện tử là di chúc. Cần phân biệt giữa văn bản điện tử trong giao dịch dân sự nói chung và di chúc trong thừa kế, vì đây là hai chế định khác nhau với điều kiện hiệu lực khác nhau. Khi luật thừa kế chưa chấp nhận hình thức điện tử như một phương thức lập di chúc, thì dữ liệu số chỉ là nguồn chứng cứ tham khảo về ý chí của người đã chết. Nó không đủ để thay thế một di chúc hợp lệ.

Video ghi lại lời trăn trối có phải di chúc không?

Video thường được dùng để ghi âm, ghi hình ý chí phân chia tài sản của một người trước khi chết. Dù video có thể thể hiện khá rõ mong muốn cá nhân, pháp luật hiện hành không coi video là một hình thức di chúc được công nhận. Di chúc miệng chỉ được chấp nhận khi người lập di chúc trong tình trạng tính mạng bị cái chết đe dọa và không thể lập bằng văn bản, đồng thời phải đáp ứng yêu cầu về người làm chứng và xác nhận theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Một video tự quay không thay thế được các điều kiện này.

Trên phương diện chứng cứ, video có thể hỗ trợ xác minh nguyện vọng của người để lại di sản hoặc làm căn cứ đánh giá một số tình tiết liên quan. Tuy nhiên, giá trị chứng cứ không đồng nghĩa với giá trị pháp lý của di chúc. Nếu video không gắn với một di chúc bằng văn bản hợp pháp hoặc không nằm trong khuôn khổ di chúc miệng hợp lệ, video đó không phải là căn cứ trực tiếp để phân chia di sản theo ý chí riêng của người đã chết. Cách hiểu này bảo đảm tính ổn định, phòng ngừa giả mạo và giảm tranh chấp thừa kế.

Tin nhắn, email, ứng dụng chat: có thể xem là di chúc không?

Tin nhắn qua điện thoại, email, Zalo, Messenger hoặc các nền tảng tương tự đều là dữ liệu điện tử. Về bản chất, đây là phương tiện truyền đạt thông tin, không phải hình thức di chúc mà Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận. Một chuỗi tin nhắn thể hiện nội dung “chia nhà cho con”, “để lại tiền cho vợ” hay “mọi tài sản thuộc về ai” không tự động phát sinh hiệu lực của di chúc. Khi thiếu điều kiện về hình thức, văn bản này không đáp ứng yêu cầu của Điều 627, Điều 628 và Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015.

Việc chỉ dựa vào tin nhắn còn phát sinh rủi ro lớn về định danh chủ thể, sửa đổi nội dung, sao chép tài khoản, cắt ghép dữ liệu và thiếu khả năng kiểm chứng ý chí cuối cùng. Một người có thể gửi nhiều tin nhắn khác nhau ở các thời điểm khác nhau, trong khi pháp luật đòi hỏi sự rõ ràng và thống nhất của ý chí lập di chúc. Vì vậy, tin nhắn chỉ nên được xem là tài liệu tham khảo hoặc chứng cứ phụ trợ trong tranh chấp, không phải di chúc hợp pháp. Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc bảo đảm an toàn pháp lý trong thừa kế.

Khi nào dữ liệu số vẫn có giá trị trong tranh chấp thừa kế?

Dữ liệu số như email, tin nhắn, video, nhật ký điện tử hoặc file ghi âm có thể có ý nghĩa trong việc chứng minh tình trạng ý chí, quan hệ giữa các bên hoặc diễn biến trước khi mở thừa kế. Chúng có thể được dùng để hỗ trợ cơ quan giải quyết tranh chấp nhận diện sự thật khách quan của vụ việc. Tuy nhiên, việc dùng làm chứng cứ khác hoàn toàn với việc dùng làm di chúc. Nếu không đáp ứng điều kiện của di chúc hợp pháp, dữ liệu số không thể thay thế di chúc.

Trong thực tiễn, tòa án thường ưu tiên áp dụng đúng hình thức di chúc mà luật đã quy định. Khi không có di chúc hợp pháp, di sản được chia theo pháp luật theo các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự 2015. Điều đó cho thấy ý chí cá nhân chỉ được pháp luật bảo vệ đầy đủ khi được thể hiện trong khuôn khổ hợp lệ. Đây là nguyên tắc nền tảng nhằm cân bằng giữa tự do định đoạt và an toàn giao dịch dân sự.

Khuyến nghị khi muốn lập di chúc an toàn pháp lý

Người có nhu cầu định đoạt tài sản nên lập di chúc bằng văn bản theo đúng quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Nội dung di chúc cần thể hiện rõ ngày, tháng, năm; họ tên người lập; người được hưởng di sản; di sản để lại; và các nội dung khác theo Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu muốn tăng độ an toàn pháp lý, nên lựa chọn di chúc có công chứng hoặc chứng thực, đặc biệt khi di sản có giá trị lớn hoặc quan hệ thừa kế phức tạp. Việc này giúp giảm đáng kể tranh chấp sau này.

Không nên chỉ dựa vào video, tin nhắn hoặc file lưu trên thiết bị điện tử để thay cho di chúc. Nếu muốn lưu giữ bản nháp hoặc ghi nhận ý chí sơ bộ bằng phương tiện số, cần hiểu rằng đó chưa phải là di chúc hợp pháp. Giải pháp phù hợp là dùng dữ liệu số như tài liệu hỗ trợ, sau đó lập văn bản di chúc đúng quy định. Cách làm này vừa bảo đảm ý chí cá nhân, vừa đáp ứng yêu cầu pháp lý bắt buộc.

Kết luận

Di chúc điện tử, video và tin nhắn hiện chưa được pháp luật Việt Nam công nhận là hình thức di chúc độc lập. Chúng chỉ có thể mang giá trị chứng cứ hoặc tài liệu tham khảo trong một số trường hợp nhất định, nhưng không thay thế được di chúc hợp pháp theo Bộ luật Dân sự 2015. Muốn di chúc có hiệu lực, người lập di chúc phải tuân thủ đúng hình thức và điều kiện luật định. Đây là cách bảo vệ ý chí cuối cùng một cách chắc chắn và hạn chế tối đa tranh chấp thừa kế.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015, các điều 624, 627, 628, 629, 630, 631.
• Luật Giao dịch điện tử 2023.
• Nghị định 52/2013/NĐ-CP về thương mại điện tử.
• Thực tiễn hướng dẫn và bình luận chuyên môn về di chúc bằng video, tin nhắn và dữ liệu điện tử trong lĩnh vực thừa kế.