Giá trị pháp lý của di chúc điểm chỉ thay chữ ký theo pháp luật hiện hành

1. Khung pháp lý hiện hành về hình thức di chúc

Pháp luật Việt Nam hiện hành về thừa kế được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự năm 2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017. Theo khoản 1 Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Khoản 1 Điều 624 đồng thời khẳng định di chúc phải được lập thành văn bản, chỉ trong trường hợp tính mạng của một người bị cái chết đe dọa mà không thể lập di chúc bằng văn bản mới được di chúc miệng. Trên cơ sở đó, chế định di chúc bằng văn bản được cụ thể hóa tại Điều 628 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng; di chúc bằng văn bản có người làm chứng; di chúc bằng văn bản có công chứng; và di chúc bằng văn bản có chứng thực. Việc xác định giá trị pháp lý của di chúc điểm chỉ thay chữ ký phải đặt trong khung phân loại này.

2. Điều kiện có hiệu lực của di chúc và vai trò của chữ ký, điểm chỉ

Điều kiện nội dung và hình thức để di chúc có hiệu lực được quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Theo điểm a khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Theo điểm b khoản 1 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, nội dung di chúc không được trái pháp luật, đạo đức xã hội; hình thức di chúc không được trái với quy định của pháp luật. Về hình thức cụ thể, đối với di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, khoản 1 Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu người lập di chúc phải tự tay viết và ký vào bản di chúc, đồng thời di chúc phải có các nội dung cơ bản như ngày, tháng, năm lập di chúc; họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc; họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản; di sản để lại và nơi có di sản, cùng các nội dung khác phù hợp.

Đối với di chúc bằng văn bản có người làm chứng, Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ hơn về chữ ký và điểm chỉ. Theo khoản 2 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, trong trường hợp người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc, nhưng phải có ít nhất là hai người làm chứng. Khoản 3 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc. Như vậy, trong cấu trúc luật hiện hành, điểm chỉ được nhìn nhận là một phương thức xác nhận ý chí tương đương với chữ ký, khi được thực hiện đúng trình tự và có người làm chứng xác nhận.

3. Di chúc điểm chỉ thay chữ ký: căn cứ và phạm vi thừa nhận

Căn cứ trực tiếp để khẳng định di chúc điểm chỉ thay chữ ký có giá trị pháp lý nằm ở cụm từ "ký hoặc điểm chỉ" trong khoản 3 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015. Việc sử dụng liên từ "hoặc" thể hiện ý chí lập pháp coi điểm chỉ là lựa chọn thay thế hợp pháp cho chữ ký, không phải hình thức ngoại lệ cần giải thích mở rộng. Điều luật còn yêu cầu người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc, qua đó kết nối điểm chỉ với cơ chế xác minh, chống giả mạo. Từ đó, có thể khẳng định: khi người lập di chúc thực hiện điểm chỉ trên bản di chúc bằng văn bản có người làm chứng, theo đúng trình tự điều luật, di chúc có giá trị pháp lý như trường hợp ký thông thường.

Đối với di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, điều luật dùng cụm từ "tự tay viết và ký" tại khoản 1 Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015 mà không nhắc đến điểm chỉ. Tuy nhiên, phần quy định chung về hình thức văn bản trong Bộ luật Dân sự cho phép nhận diện điểm chỉ như một dạng ký hiệu xác nhận của cá nhân trong những trường hợp người lập di chúc không biết chữ hoặc không ký được. Bên cạnh đó, ở các quy định về di chúc gồm nhiều trang, pháp luật thừa nhận việc "ký hoặc điểm chỉ" ở mỗi trang. Theo khoản 2 Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015, nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang phải được đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc. Sự xuất hiện của điểm chỉ trong cùng điều luật với di chúc không có người làm chứng cho thấy lập pháp không loại trừ điểm chỉ khỏi khái niệm xác nhận bằng chữ ký, mà chỉ đặt yêu cầu về tính nhất quán và nhận diện của người để lại di sản.

4. Phân biệt các trường hợp điểm chỉ trong di chúc

4.1. Trường hợp người lập di chúc không biết chữ hoặc không ký được

Trong thực tiễn, điểm chỉ thường được sử dụng đối với người không biết chữ, người không còn khả năng ký do khuyết tật hoặc bệnh lý, nhưng vẫn minh mẫn và có nhu cầu lập di chúc. Bộ luật Dân sự 2015, tại khoản 3 Điều 634, đã thiết kế cơ chế dành riêng cho các trường hợp này: người lập di chúc có thể điểm chỉ trước mặt ít nhất hai người làm chứng, những người làm chứng xác nhận việc điểm chỉ và ký vào bản di chúc. Cấu trúc điều luật tạo ra vòng kiểm chứng kép: một mặt, điểm chỉ là dấu hiệu sinh học (vân tay) gắn với chính người lập di chúc; mặt khác, người làm chứng là chủ thể độc lập xác nhận, bổ sung giá trị chứng cứ. Trong tình huống này, di chúc điểm chỉ thay chữ ký không chỉ hợp pháp mà còn phù hợp với mục tiêu bảo vệ quyền lập di chúc của người yếu thế.

4.2. Trường hợp người lập di chúc vẫn ký được nhưng lựa chọn điểm chỉ

Một câu hỏi thường gặp là: nếu người lập di chúc có khả năng ký bình thường nhưng lại chọn điểm chỉ, di chúc có bị xem là không đúng hình thức không. Khoản 3 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015 mở rộng quyền lựa chọn giữa ký và điểm chỉ, không đặt điều kiện ràng buộc vào năng lực ký của người lập di chúc. Do đó, về nguyên tắc, việc lựa chọn điểm chỉ thay chữ ký trong di chúc bằng văn bản có người làm chứng vẫn đảm bảo đúng luật, miễn là đáp ứng đủ các điều kiện về người làm chứng và thủ tục xác nhận. Tuy nhiên, trong thực tiễn tố tụng, việc chứng minh người điểm chỉ chính là người để lại di sản và việc điểm chỉ phản ánh ý chí tự nguyện thường được xem xét kỹ hơn, đặc biệt khi có tranh chấp thừa kế. Chính vì thế, mặc dù hợp pháp, di chúc lập bằng điểm chỉ nên được kết hợp với các biện pháp tăng cường chứng cứ như công chứng hoặc chứng thực.

4.3. Điểm chỉ trong di chúc có công chứng và chứng thực

Đối với di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, pháp luật dân sự được áp dụng kết hợp với Luật Công chứng và các văn bản hướng dẫn. Công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực của Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ kiểm tra năng lực hành vi dân sự, tình trạng minh mẫn, ý chí tự nguyện và hình thức văn bản. Trên thực tế, công chứng viên chấp nhận việc người lập di chúc điểm chỉ thay chữ ký nếu người này không ký được hoặc việc điểm chỉ phản ánh rõ nét ý chí xác nhận của người lập di chúc. Khi đó, việc ghi nhận trong lời chứng rằng người lập di chúc đã "điểm chỉ" thay cho "ký" là yếu tố quan trọng. Sự tham gia của công chứng hoặc chứng thực làm tăng đáng kể giá trị chứng cứ của di chúc điểm chỉ, giảm thiểu nguy cơ vô hiệu do nghi ngờ về hình thức hoặc chủ thể thực hiện điểm chỉ.

5. Các rủi ro pháp lý thường gặp với di chúc điểm chỉ

Mặc dù pháp luật thừa nhận điểm chỉ là một phương thức xác nhận ngang với chữ ký trong di chúc, thực tiễn áp dụng vẫn ghi nhận các rủi ro pháp lý nhất định. Thứ nhất, nếu việc điểm chỉ không được thực hiện trước mặt người làm chứng theo đúng yêu cầu của khoản 3 Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có thể bị tranh chấp về tính hợp pháp. Ví dụ, di chúc chỉ có điểm chỉ của người lập di chúc nhưng thiếu chữ ký của người làm chứng hoặc thiếu câu xác nhận việc điểm chỉ, tòa án có thể xem xét tuyên di chúc vô hiệu về hình thức. Thứ hai, nếu di chúc gồm nhiều trang mà không đảm bảo "ký hoặc điểm chỉ" ở từng trang theo khoản 2 Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015, nguy cơ bị cho là đã bị sửa chữa, tẩy xóa hoặc thay đổi nội dung là rất lớn.

Thứ ba, trong các vụ án thừa kế có tranh chấp phức tạp, bên phản đối di chúc điểm chỉ thường đặt vấn đề về việc giả mạo dấu vân tay, lợi dụng tình trạng sức khỏe hoặc thiếu minh mẫn của người lập di chúc. Khi đó, tòa án sẽ kết hợp giám định kỹ thuật hình sự, lời khai của người làm chứng, hồ sơ công chứng hoặc chứng thực để đánh giá. Điều này cho thấy, tuy hình thức điểm chỉ được luật công nhận, nhưng chất lượng chứng cứ xung quanh hành vi điểm chỉ có ý nghĩa quyết định đến việc di chúc được tuyên là hợp pháp hay vô hiệu.

6. Khuyến nghị thực tiễn khi sử dụng điểm chỉ trong di chúc

Để bảo đảm di chúc điểm chỉ thay chữ ký có giá trị pháp lý vững chắc, cần chú trọng một số khuyến nghị thực tiễn. Thứ nhất, nên ưu tiên lập di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực khi sử dụng điểm chỉ, nhất là với người cao tuổi, người bệnh hoặc người không biết chữ. Việc công chứng viên hoặc người chứng thực xác nhận rõ trong lời chứng rằng người lập di chúc đã điểm chỉ thay chữ ký, minh mẫn và tự nguyện, sẽ tạo hành lang bảo vệ chắc chắn về mặt pháp lý. Thứ hai, cần tuân thủ nghiêm các yêu cầu về người làm chứng theo Điều 630 và Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, bảo đảm người làm chứng có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không thuộc trường hợp bị cấm như người thừa kế theo di chúc hoặc người chưa đủ 18 tuổi.

Thứ ba, về kỹ thuật lập văn bản, nên ghi rõ tại phần cuối di chúc: "Người lập di chúc điểm chỉ" và thể hiện rõ vị trí điểm chỉ, tránh nhầm lẫn với chữ ký của người khác. Đồng thời, trong trường hợp di chúc gồm nhiều trang, cần điểm chỉ ở từng trang, đánh số trang, bảo đảm tính liên kết nội dung. Cuối cùng, cần lưu giữ di chúc ở nơi an toàn hoặc đăng ký lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng để hạn chế nguy cơ thất lạc, hủy hoại hoặc sửa chữa trái phép.

7. Kết luận về giá trị pháp lý của di chúc điểm chỉ thay chữ ký

Từ phân tích các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và thực tiễn áp dụng, có thể khẳng định rằng di chúc điểm chỉ thay chữ ký có giá trị pháp lý nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức theo luật định. Điểm chỉ được pháp luật thừa nhận là phương thức xác nhận tương đương chữ ký, đặc biệt được nhấn mạnh trong di chúc bằng văn bản có người làm chứng và trong các trường hợp di chúc gồm nhiều trang. Tuy nhiên, giá trị pháp lý của di chúc điểm chỉ gắn chặt với chất lượng chứng cứ xung quanh hành vi điểm chỉ, bao gồm vai trò người làm chứng, lời chứng của công chứng viên hoặc người chứng thực, cũng như việc tuân thủ các quy tắc kỹ thuật khi soạn thảo văn bản. Vì vậy, khi lựa chọn điểm chỉ thay chữ ký trong di chúc, cá nhân cần được tư vấn pháp lý đầy đủ để bảo đảm ý chí định đoạt tài sản của mình được pháp luật tôn trọng và thực thi.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13) và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Luật Công chứng 2014 và các nghị định, thông tư hướng dẫn về công chứng di chúc.
• Bài viết "Các hình thức lập di chúc" trên Cổng thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật.
• Bài viết "Một số chế định về thừa kế trong Bộ luật dân sự 2015" trên trang thông tin phổ biến pháp luật.
• Các bài tư vấn pháp luật thừa kế của các tổ chức hành nghề luật sư, công chứng về di chúc điểm chỉ.