Di chúc đối với tài sản đang thế chấp ngân hàng: quyền thừa kế và cách xử lý nghĩa vụ

Tài sản đang thế chấp vẫn có thể được định đoạt bằng di chúc

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015. Pháp luật không đặt ra quy định nào cấm lập di chúc đối với tài sản đang thế chấp tại ngân hàng. Vì vậy, chủ sở hữu vẫn có quyền chỉ định người thừa kế đối với tài sản đó, miễn là di chúc hợp pháp và người lập di chúc có năng lực, ý chí tự nguyện theo quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015.

Về bản chất, thế chấp không làm chấm dứt quyền sở hữu của bên thế chấp. Tài sản chỉ đang được dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, còn quyền sở hữu vẫn thuộc người lập di chúc cho đến thời điểm mở thừa kế. Do đó, di chúc có hiệu lực sẽ là căn cứ để xác định người được hưởng phần quyền còn lại đối với tài sản sau khi nghĩa vụ bảo đảm được xử lý.

Di sản được xác định như thế nào khi tài sản đang thế chấp

Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản bao gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong khối tài sản chung với người khác. Với tài sản đang thế chấp, di sản không phải là toàn bộ giá trị thị trường của tài sản theo nghĩa tuyệt đối, mà là quyền tài sản còn lại sau khi tính đến nghĩa vụ bảo đảm gắn với tài sản đó. Cách hiểu này phù hợp với nguyên tắc di sản gắn liền với nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.

Khi người để lại di sản chết, thời điểm mở thừa kế được xác định theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015. Tại thời điểm này, ngân hàng và các chủ nợ có căn cứ để yêu cầu thanh toán theo hợp đồng, còn người thừa kế bước vào vị trí pháp lý của người nhận di sản trong phạm vi di sản. Nếu tài sản đang bảo đảm cho khoản vay, nghĩa vụ bảo đảm không tự động biến mất theo việc mở thừa kế.

Người thừa kế nhận tài sản theo di chúc trong phạm vi nào

Người thừa kế nhận tài sản theo di chúc không đương nhiên được nhận toàn bộ giá trị tài sản đang thế chấp. Họ chỉ được hưởng phần giá trị còn lại sau khi thực hiện xong nghĩa vụ tài sản đến hạn, bao gồm khoản nợ gốc, lãi, phạt và chi phí xử lý tài sản nếu có căn cứ theo hợp đồng và pháp luật. Điều này thể hiện nguyên tắc trách nhiệm tài sản của người chết để lại chỉ được thực hiện trong phạm vi di sản.

Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Nếu di sản chỉ đủ thanh toán một phần nghĩa vụ, người thừa kế chỉ phải thực hiện trong giới hạn phần di sản mà mình nhận được. Ngược lại, nếu di sản có giá trị lớn hơn khoản nợ, phần chênh lệch thuộc về người thừa kế theo di chúc.

Thứ tự thanh toán nghĩa vụ trước khi chia di sản

Việc thanh toán được thực hiện theo thứ tự ưu tiên của pháp luật về thừa kế. Theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, chi phí cho việc phân chia di sản, tiền công lao động, tiền bồi thường thiệt hại và các nghĩa vụ tài sản khác của người chết được thanh toán trước khi chia di sản, trong phạm vi di sản. Khoản vay được bảo đảm bằng thế chấp là nghĩa vụ tài sản phải được xử lý theo trật tự này và theo nội dung hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp.

Nếu tài sản thế chấp là tài sản bảo đảm duy nhất cho khoản vay, ngân hàng có quyền yêu cầu xử lý tài sản để thu hồi nợ theo hợp đồng và quy định về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Người thừa kế chỉ nhận phần còn lại sau khi tài sản được xử lý, hoặc nhận tài sản kèm nghĩa vụ thanh toán nợ nếu các bên và ngân hàng có thỏa thuận phù hợp. Vì vậy, không thể hiểu việc có di chúc đồng nghĩa với việc chuyển giao tài sản không còn ràng buộc.

Người thừa kế phải làm gì khi nhận di sản đang thế chấp

Trước hết, cần kiểm tra hiệu lực của di chúc, danh mục di sản, tình trạng pháp lý của khoản vay, hợp đồng thế chấp và số dư nợ tại thời điểm mở thừa kế. Người thừa kế phải liên hệ ngân hàng để xác nhận nghĩa vụ còn lại, lãi phát sinh, phí phạt và phương án xử lý tài sản. Nếu nhiều người cùng nhận thừa kế, việc phân chia nên được lập thành văn bản để tránh tranh chấp về phần nợ và phần tài sản.

Tiếp theo, người thừa kế có thể lựa chọn thanh toán khoản nợ để giải chấp rồi đứng tên sở hữu, hoặc tiếp tục thỏa thuận với ngân hàng về việc xử lý tài sản, chuyển giao nghĩa vụ hoặc bán tài sản để thanh toán nợ. Trong thực tiễn, phương án phổ biến là dùng chính giá trị tài sản hoặc tiền từ việc bán tài sản để tất toán nghĩa vụ trước, sau đó mới chia phần còn lại. Nếu người thừa kế từ chối nhận di sản, việc từ chối phải thực hiện theo quy định của pháp luật về thừa kế và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ đã phát sinh trong phạm vi di sản.

Giới hạn trách nhiệm của người thừa kế để tránh hiểu sai

Người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ thay cho người chết, trừ trường hợp họ tự nguyện nhận nghĩa vụ hoặc có thỏa thuận khác với chủ nợ. Đây là giới hạn rất quan trọng của trách nhiệm thừa kế theo Bộ luật Dân sự 2015. Do đó, nếu giá trị di sản thấp hơn khoản nợ, phần nợ vượt quá di sản không chuyển thành nghĩa vụ cá nhân của người thừa kế.

Tuy nhiên, nếu người thừa kế đã nhận di sản nhưng chậm trễ xử lý hoặc tự ý quản lý, sử dụng tài sản gây thiệt hại cho ngân hàng hoặc đồng thừa kế, họ có thể phát sinh trách nhiệm dân sự tương ứng. Vì vậy, việc thông báo sớm cho ngân hàng, lập biên bản kê khai di sản và thống nhất phương án thanh toán là bước cần thực hiện ngay sau khi mở thừa kế. Cách làm này giúp bảo toàn giá trị di sản và giảm nguy cơ tranh chấp.

Khuyến nghị lập di chúc đối với tài sản đang thế chấp

Người lập di chúc nên mô tả rõ tài sản đang thế chấp, số hợp đồng tín dụng nếu có, tên ngân hàng, và dự liệu nghĩa vụ thanh toán trước khi chia di sản. Nội dung di chúc cần xác định rõ người hưởng di sản, cách xử lý nợ và cách phân chia phần còn lại sau khi trả nợ. Khi di chúc minh bạch, người thừa kế dễ thực hiện, còn ngân hàng cũng thuận lợi trong việc xác định chủ thể làm việc sau khi người vay chết.

Trong trường hợp tài sản là nhà ở hoặc quyền sử dụng đất, cần đối chiếu thêm các quy định chuyên ngành về đăng ký, chuyển quyền và giải chấp trước khi sang tên. Người lập di chúc nên phối hợp với tổ chức hành nghề công chứng để bảo đảm hình thức, năng lực và nội dung di chúc phù hợp pháp luật. Đây là biện pháp hữu hiệu để bảo vệ ý chí định đoạt và hạn chế tranh chấp thừa kế đối với tài sản đang bị ràng buộc bởi thế chấp.

Kết luận

Di chúc đối với tài sản đang thế chấp ngân hàng là hợp pháp nếu đáp ứng điều kiện chung của di chúc và quyền sở hữu của người lập di chúc không bị hạn chế bởi pháp luật. Khi mở thừa kế, người thừa kế nhận tài sản trong trạng thái đã gắn với nghĩa vụ bảo đảm, nên phải ưu tiên thanh toán nợ trong phạm vi di sản trước khi hưởng phần còn lại. Vì vậy, câu hỏi trọng tâm không phải là “có được để lại tài sản đang thế chấp hay không”, mà là “phần tài sản còn lại sau nghĩa vụ sẽ được ai nhận và xử lý như thế nào”.

Tài liệu tham khảo

• Bộ luật Dân sự 2015: Điều 611, Điều 612, Điều 615, Điều 624, Điều 626, Điều 627, Điều 628, Điều 629, Điều 630, Điều 631, Điều 632, Điều 658.
• Bộ luật Dân sự 2015: các quy định về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, đặc biệt là thế chấp tài sản.
• Luật Nhà ở 2023: quy định liên quan đến quyền sở hữu, chuyển dịch và giao dịch về nhà ở.
• Luật Đất đai 2024: quy định liên quan đến quyền sử dụng đất, đăng ký biến động và giao dịch bảo đảm.
• Nghị định về đăng ký biện pháp bảo đảm và quy định hướng dẫn thi hành pháp luật dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.